Gervigreind er farin að hjálpa vísindamönnum að greina krabbamein niður á einstakar frumur, finna mögulegar veikleika æxla og þróa ný lyf. Samhliða geta litlar þrívíðar ræktanir úr æxlum sjúklinga nýst til að prófa meðferðir utan líkamans. Þessar framfarir gætu gert krabbameinsmeðferð markvissari og flýtt fyrir leitinni að lyfjum sem virka fyrir hvern einstakling.
Krabbamein er samheiti yfir marga ólíka sjúkdóma. Tveir einstaklingar með sömu greiningu geta verið með æxli sem hafa ólíkar erfðabreytingar og bregðast mjög mismunandi við meðferð. Innan sama æxlis geta jafnvel verið margar gerðir krabbameinsfrumna, sumar næmar fyrir lyfi en aðrar ónæmar.
Ný rannsóknartækni gerir kleift að safna sífellt ítarlegri upplýsingum um þennan breytileika. Gervigreind getur hjálpað vísindamönnum að vinna úr gögnunum og finna mynstur sem erfitt væri að greina með öðrum aðferðum.
Margar þessara aðferða eru enn á rannsóknarstigi. Þær gefa þó þegar áþreifanleg dæmi um hvernig einstaklingsmiðaðri krabbameinsmeðferð gæti verið háttað.
Fáar ónæmar frumur geta ráðið úrslitum
Ein þessara aðferða nefnist PERCEPTION. Vísindamenn við bandarísku heilbrigðisrannsóknastofnanirnar NIH kynntu kerfið árið 2024. Það notar upplýsingar um genavirkni einstakra æxlisfrumna til að spá fyrir um svörun við lyfjum.
Þegar margar frumur eru rannsakaðar saman fæst eins konar meðaltalsmynd af æxlinu. Lítill hópur frumna sem þolir meðferð getur þá farið fram hjá rannsakendum. Með því að skoða frumurnar hverja fyrir sig er hægt að leita sérstaklega að slíkum hópum.
Rannsakendurnir smíðuðu líkön fyrir 44 samþykkt krabbameinslyf og prófuðu aðferðina meðal annars á fyrirliggjandi gögnum frá sjúklingum með mergæxli, brjóstakrabbamein og lungnakrabbamein. Niðurstöðurnar bentu til þess að einn ónæmur frumuhópur gæti skipt sköpum fyrir árangur meðferðar, þótt aðrar frumur væru næmar.
Kerfið er rannsóknartæki, en niðurstöðurnar sýna möguleika þess að velja meðferð út frá nákvæmari mynd af æxlinu. Bandaríska krabbameinsstofnunin NCI greinir frá rannsókninni.
Hundruð þúsunda vefjamynda nýtast við greiningu
Gervigreind er einnig notuð til að rannsaka stafrænar smásjármyndir af vefjasýnum. Kerfið TITAN, sem lýst var í Nature Medicine árið 2025, var þjálfað með rúmlega 335 þúsund stafrænum vefjamyndum frá 20 líffærum. Við þjálfunina voru einnig notaðar tæplega 183 þúsund meinafræðiskýrslur.
Í rannsókninni sýndi líkanið góða frammistöðu við fjölbreytt verkefni, meðal annars flokkun krabbameina og sjaldgæfra sjúkdóma. Slík tæki gætu stutt við störf meinafræðinga og hjálpað til við að tengja útlit æxlis við líffræðilega eiginleika þess. Rannsóknin í Nature Medicine.
Þegar upplýsingar úr vefjamyndum eru tengdar erfðagögnum, blóðprófum og sjúkrasögu verður til ítarlegri mynd af sjúkdómnum. Markmiðið er að læknar fái betri grundvöll til að velja meðferð.
Lyf prófuð á æxlisfrumum utan líkamans
Önnur mikilvæg þróun er ræktun svonefndra líffæralíkana, eða organoida, úr æxlisvef sjúklinga. Þetta eru litlar þrívíðar frumuræktanir sem geta varðveitt mikilvæga eiginleika upprunalega æxlisins.
Þannig geta rannsakendur prófað hvernig frumurnar bregðast við mismunandi lyfjum áður en ákveðið er hvort og hvernig nýta megi niðurstöðurnar við meðferð sjúklings.
Í rannsókn sem birtist árið 2026 var þróuð aðferð til að framkvæma slíkar lyfjaprófanir í smækkuðu og sjálfvirkara kerfi. Tilgangurinn er meðal annars að nýta takmarkað æxlissýni betur og gera fleiri prófanir mögulegar. Rannsóknin í npj Biomedical Innovations.
Líkönin endurskapa þó ekki allan mannslíkamann. Lyf sem drepur æxlisfrumur í ræktun þarf líka að komast að æxlinu í líkamanum og vera þolanlegt fyrir sjúklinginn. Prófanirnar geta því bætt upplýsingum við ákvörðun lækna, en koma ekki í stað klínískra rannsókna.
Gervigreind tekur þátt í þróun nýrra lyfja
Tæknin getur einnig stytt leitina að nýjum lyfjaefnum. AlphaFold 3, sem Google DeepMind og Isomorphic Labs kynntu árið 2024, spáir fyrir um þrívíða byggingu sameindafléttna, meðal annars hvernig prótein tengjast DNA, RNA og litlum sameindum sem gætu nýst sem lyf.
Slíkar upplýsingar geta hjálpað vísindamönnum að finna efni sem bindast ákveðnu próteini og breyta starfsemi þess. Aðrir gervigreindarferlar eru síðan notaðir til að hanna og forgangsraða mögulegum lyfjaefnum. Kynning á AlphaFold 3.
Lyfjaefni úr slíkri þróunarvinnu eru farin í rannsóknir á fólki. Líftæknifyrirtækið Recursion greindi til dæmis frá því í maí 2026 að fyrsti þátttakandinn hefði fengið REC-4539 í fyrsta stigs rannsókn. Efnið er þróað með aðstoð gervigreindarkerfa fyrirtækisins. Tilkynning Recursion.
Fyrsta stig rannsóknar snýst fyrst og fremst um öryggi, skammtastærðir og hvernig líkaminn meðhöndlar efnið. Að lyfjaefni hafi komist svo langt er mikilvægt þróunarskref, en staðfestir ekki eitt og sér að það gagnist gegn krabbameini.
Bóluefni sniðin að æxli hvers einstaklings
Einstaklingsmiðuð meðferð er einnig í þróun innan ónæmislækninga. Þar er meðal annars unnið að bóluefnum sem kenna ónæmiskerfinu að þekkja sérstök einkenni á krabbameinsfrumum sjúklingsins.
Í rannsókn sem birtist í Nature í febrúar 2026 fengu 14 sjúklingar með þríneikvætt brjóstakrabbamein sérsniðin mRNA-bóluefni eftir skurðaðgerð og aðra meðferð. Hjá nær öllum mældist öflugt T-frumusvar gegn nokkrum þeirra æxliseinkenna sem bóluefnin beindust að. Svörunin hélst virk árum saman.
Ellefu þátttakendur voru án endurkomu sjúkdóms við eftirfylgd sem náði allt að sex árum eftir bólusetningu. Rannsóknin var þó lítil og án samanburðarhóps, svo ekki er hægt að álykta að bóluefnið eitt hafi komið í veg fyrir endurkomu. Niðurstöðurnar sýna hins vegar að hægt er að kalla fram langvarandi ónæmissvar með sérsniðnu bóluefni. Rannsóknin í Nature.
Blóðpróf geta hjálpað við val meðferðar
Hluti þróunarinnar snýst um að afla upplýsinga um æxli með minna inngripi. Krabbameinsfrumur geta losað DNA út í blóðrásina og stundum má greina erfðabreytingar æxlisins með blóðprófi.
Í janúar 2026 var rannsóknaráætlun ComboMATCH, sem NCI styður, uppfærð þannig að nota megi slíkt æxlis-DNA í blóði til að skima fyrir þátttöku. Áætlunin rannsakar lyfjasamsetningar sem valdar eru út frá erfðabreytingum krabbameinsins. Þetta er dæmi um nákvæmnislækningar sem gervigreind gæti síðar stutt enn frekar. Upplýsingar NCI um breytinguna.
Framtíðarsýnin er að tengja þessar aðferðir saman: kortleggja æxlið, nota gervigreind til að velja líklegar meðferðir, prófa þær í frumurækt og nýta niðurstöðurnar til að bæta næstu ákvörðun. Endurteknar mælingar gætu síðan hjálpað við að fylgjast með breytingum á sjúkdómnum.
Enn er ekkert eitt kerfi sem framkvæmir allt þetta á öruggan og áreiðanlegan hátt í almennri krabbameinsmeðferð. Framfarirnar í einstökum þáttum sýna þó hvers vegna vonir eru bundnar við tæknina: hún gæti hjálpað læknum að finna fyrr hvaða meðferð hentar hverjum sjúklingi og vísindamönnum að þróa fleiri úrræði þegar núverandi lyf duga ekki.
