„Vestræn siðmenning mun ekki farast vegna skorts á samúð heldur vegna samúðar sem hefur glatað dómgreind sinni.“ Þessi hugsun liggur til grundvallar nýjustu bók kanadíska atferlisfræðingsins Gad Saad, Suicidal Empathy: Dying to Be Kind, sem hefur orðið ein umtalaðasta pólitíska bók ársins.
Í ítarlegri umsögn í The European Conservative er bókin sögð lýsa því sem höfundurinn kallar pathological benevolence – sjúklegri góðmennsku – þar sem göfug mannleg dyggð hafi verið ýkt svo mjög að hún vinnur gegn þeim samfélögum sem hún átti upphaflega að vernda.
Samúð er dyggð – en ekki án takmarkana
Saad hafnar því alfarið að samúð sé vandamál í sjálfu sér. Hann bendir á að samúð hafi verið ein af forsendum þess að mannkynið gat byggt upp fjölskyldur, samfélög og siðmenningu.
En eins og aðrar dyggðir geti hún farið úr jafnvægi.
Höfundurinn líkir þessu við læknisfræði: rétt magn lyfs geti bjargað lífi en of stór skammtur orðið banvænn. Sama eigi við um samúð. Þegar hún verður óháð skynsemi, kostnaðar- og ábatamati eða sjálfsvernd verði hún að því sem hann kallar „sjálfseyðandi samúð“.
Hvað gerist þegar góðmennska ræður öllu?
Samkvæmt Saad birtist þessi þróun víða í vestrænum samfélögum.
Í bókinni nefnir hann meðal annars:
- opnari landamæri sem réttlætt eru með mannúðarsjónarmiðum,
- refsistefnu sem leggur meiri áherslu á gerendur en fórnarlömb,
- stefnu sem setur hugmyndafræðileg markmið ofar öryggi og samfélagslegum stöðugleika,
- og menningarlegt andrúmsloft þar sem erfitt sé að ræða neikvæðar afleiðingar opinberrar stefnu án þess að vera sakaður um skort á samúð. citeturn0news23turn0search2
Að mati höfundar eru þetta ekki einstök mistök heldur einkenni víðtækari hugsunar þar sem siðferðileg sjálfsmynd vegur þyngra en raunverulegar afleiðingar.
Hvenær verður góðmennskan skaðleg?
Í umsögn The European Conservative er bent á að Saad byggi rök sín ekki á því að hafna samúð heldur á þeirri forsendu að allar dyggðir geti orðið skaðlegar ef þær eru losaðar úr samhengi.
- Hugrekki geti orðið að kæruleysi.
- Hófsemi geti orðið að linkind.
- Og samúð geti orðið að sjálfseyðingu.
Saad heldur því fram að vestræn samfélög hafi í auknum mæli misst hæfileikann til að greina á milli mannúðar og sjálfsafneitunar. Þegar samfélag geta ekki lengur varið eigin landamæri, eigin lög eða eigin menningu af ótta við að virðast ómannúðlegt sé samúðin farin að vinna gegn tilgangi sínum.
Ádeila á vestræna stjórnmálaelítu
Bókin er jafnframt harðorð gagnrýni á það sem Saad telur vera ríkjandi hugmyndafræði meðal stjórnmála-, fjölmiðla- og háskólaelítu Vesturlanda.
Hann telur að margir leiðtogar leggi meiri áherslu á að sýna siðferðilega yfirburði en að leysa raunveruleg samfélagsvandamál. Í stað þess að spyrja hvort stefna virki sé spurt hvort hún hljómi nægilega mannúðleg.
Afleiðingin verði sú að skynsemi víki fyrir tilfinningum og langtímahagsmunir samfélagsins fyrir skammtímalegri dyggðaboðun.
There is still time, but not much time https://t.co/CPW9wO7FuM
— Elon Musk (@elonmusk) July 31, 2026
Umdeild bók sem hittir á viðkvæman streng
Suicidal Empathy hefur vakið sterk viðbrögð. Stuðningsmenn bókarinnar telja að Saad hafi sett fram mikilvæga greiningu á þróun sem hafi lengi verið vanrækt í opinberri umræðu. Gagnrýnendur segja hins vegar að hann dragi of víðtækar ályktanir og noti pólitískt hlaðið hugtak til að útskýra flókin samfélagsmál.
Hvað sem þeirri gagnrýni líður hefur bókin komið af stað víðtækri umræðu um grundvallarspurningu sem nær langt út fyrir hefðbundin hægri- og vinstriskil:
Getur samfélag orðið svo upptekið af því að sýna samúð að það glati hæfileikanum til að verja sjálft sig?
Það er þeirri spurningu sem Gad Saad leitast við að svara – og hún er ástæða þess að bók hans hefur orðið eitt umdeildasta innlegg ársins í umræðunni um framtíð vestrænnar siðmenningar.