Fv. ráðherrar sem sumir stóðu í aðildarviðræðum við ESB á sínum tíma ætla á grundvelli þeirrar reynslu að segja nei þann 29. ágúst. Frá vinstri til hægri: Jón Bjarnason fv. sjávarútvegsráðherra, Svandís Svavarsdóttir fv. umhverfis- og auðlindaráðherra, Ögmundur Jónasson fv. innanríkisráðherra og Steingrímur J. Sigfússon fv. fjármálaráðherra.
Jón Bjarnason, fyrrverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, segir í viðtali við Morgunblaðið í dag, að reynslan af aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið 2009–2013 sýni að Íslendingar eigi ekki að ganga út frá því að sérlausnir eða varanlegar undanþágur fáist í mikilvægustu hagsmunamálum þjóðarinnar. Þvert á móti hafi komið skýrt fram að ESB gerði ráð fyrir að Ísland lagaði sig að regluverki sambandsins. Það kemur einnig fram, að fjórir af ráðherrum ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur sem sendi in aðildarumsóknina til ESB 2009, ætli að greiða nei þann 29. ágúst. Eru það auk Jóns sjálfs þau Svandís Svavarsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson.
Jón Bjarnason rifjar upp fyrra aðildarferlið í viðtali við Morgunblaðið og segir að það sé „athyglisvert að þrír ráðherrar sem samþykktu umsóknina ætli nú að segja nei 29. ágúst“.
Jón var sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á árunum 2009–2011 og sat því sjálfur í ríkisstjórninni sem sótti um aðild að Evrópusambandinu. Hann segir að reynslan af ferlinu hafi leitt í ljós að væntingar um sérlausnir fyrir Ísland hafi ekki staðist.
„Ég tel að skýringin sé miklu heldur sú að ríkisstjórnin stóð frammi fyrir því að Evrópusambandið var búið að gera henni fulla grein fyrir því að aðildarferlinu yrði ekki framhaldið á þeim forsendum sem lagt var upp með,“ segir Jón í viðtalinu.
ESB gerði ráð fyrir upptöku regluverksins
Þessi lýsing Jóns samræmist grundvallarreglum aðildarferlis ESB. Í svari framkvæmdastjórnar ESB frá árinu 2012 vegna íslensku viðræðnanna kemur fram að markmið aðildarviðræðna sé að umsóknarríkið taki upp regluverk sambandsins, acquis communautaire, og tryggi framkvæmd þess. Undanþágur eða aðlögunartímabil geta verið hluti viðræðna, en þau eru ekki sjálfgefinn réttur umsóknarríkis.
Jón segir að þetta hafi orðið sífellt ljósara eftir því sem leið á viðræðurnar. Hann bendir sérstaklega á að ríkisstjórnin hafi upphaflega lagt upp með ákveðna fyrirvara og sérstöðu Íslands. Þegar á reyndi hafi komið í ljós að þessar væntingar ættu sér ekki þá stoð innan aðildarferlisins sem margir höfðu gert ráð fyrir.
„ESB var búið að gera ríkisstjórninni fulla grein fyrir því að sjávarútvegsmálin yrðu aldrei tekin út fyrir í samningnum né heldur að tryggja mætti sérlausnir til framtíðar,“ segir Jón.
Þarna liggur að mati Jóns einn helsti lærdómurinn af fyrra aðildarferlinu: Aðildarviðræður eru ekki hefðbundnar milliríkjasamningaviðræður þar sem tveir jafnstæðir aðilar leggja sitt hvort kerfið á borðið og semja síðan um nýja sameiginlega niðurstöðu.
Í úttekt sem gerð var á stöðu aðildarviðræðnanna eftir að þær voru stöðvaðar var einmitt bent á þetta. Þar segir að gengið sé út frá því að umsóknarríkið sækist eftir aðild og að viðræðurnar snúist um skilmála inngöngunnar og hvernig ríkið taki upp og framkvæmi regluverk sambandsins. Þær séu því ekki að öllu leyti hefðbundnar samningaviðræður.
Sjávarútvegurinn stærsta álitamálið
Sjávarútvegurinn var eitt viðkvæmasta málið í fyrri viðræðunum og kaflinn um sjávarútveg var aldrei opnaður áður en viðræðurnar voru settar á ís árið 2013. Það er mikilvægt í ljósi umræðunnar um hvað Íslendingar hafi í raun fengið staðfest um mögulegar undanþágur.
Framkvæmdastjórn ESB hafði skilað skimunarskýrslu um sjávarútvegskaflann til ráðsins í apríl 2012, en ráðið hafði enn ekki ákveðið hvenær kaflinn yrði opnaður. Í október sama ár sagði ráð ESB beinlínis að ekki væri hægt að segja hvenær eiginlegar viðræður um sjávarútveg gætu hafist.
Í skýrslu um stöðu viðræðnanna eftir að þær voru stöðvaðar kom jafnframt fram að erfitt hefði orðið að ná samkomulagi um ýmis grundvallaratriði í sjávarútvegi miðað við þær áherslur sem Alþingi hafði sett fram. Þar voru meðal annars nefnd yfirráð yfir sjávarauðlindum, takmarkanir á erlendum fjárfestingum og fyrirsvar Íslands á alþjóðavettvangi. Jón segir að ríkisstjórnin hafi á sínum tíma lagt ríka áherslu á að Íslendingar héldu yfirráðum yfir sjávarauðlindinni, landbúnaði og öðrum grundvallarhagsmunum.
„Að lokum er það sá dómstóll sem ræður,“ segir hann um regluverk ESB og bendir á að undanþágur séu ekki varanleg trygging fyrir því að Ísland geti stjórnað þessum málaflokkum eftir eigin höfði.
„Höfðu nægan tíma“
Þegar Jón er spurður hvort ekki hefði verið rétt að ljúka viðræðunum og sjá endanlega hvað stæði Íslandi til boða hafnar hann þeirri nálgun.
„Ég tel að um mitt ár 2011 hafi verið orðið algjörlega óbærilegt af ráðherrunum að telja í tvísýnu með samþykkt Alþingis, því að til þess höfðu þeir í raun ekkert umboð,“ segir hann.
Að hans mati lágu fyrir nægar upplýsingar til þess að sjá hvert stefndi. Hann segir að viðræðurnar hafi á endanum verið stöðvaðar vegna þess að ljóst hafi orðið að ekki væri hægt að ná fram þeim fyrirvörum sem lagt hafði verið upp með.
Þrír fyrrverandi ráðherrar auk Jóns sjálfs hyggjast segja nei 29. ágúst
Jón vekur sérstaka athygli á því að þrír ráðherrar úr ríkisstjórninni sem stóð að umsókninni 2009 hyggist nú greiða atkvæði gegn því að aðildarferlið verði tekið upp að nýju. Hann nefnir Steingrím J. Sigfússon, Ögmund Jónasson, Svandísi Svavarsdóttur og sjálfan sig.
„Sú litla tiltrú sem menn höfðu á þessu í byrjun var hins vegar horfin,“ segir Jón um þróun mála innan ríkisstjórnarinnar.
Að hans mati er afstaða þeirra sem sjálfir sátu við ríkisstjórnarborðið á meðan fyrri viðræðurnar fóru fram mikilvæg reynsla inn í umræðuna nú.
ESB krefst frjáls flæðis fjármagns í fiskveiðum og fiskvinnslu
Opinber gögn ESB staðfesta að viðræðurnar voru langt komnar að fjölda kafla þegar þær voru stöðvaðar, en ekki í sumum þeirra mála sem skiptu Ísland mestu. Alls höfðu 27 samningskaflar verið opnaðir og 11 þeirra lokað til bráðabirgða þegar ríkisstjórnin ákvað árið 2013 að setja ferlið á ís. Sjávarútvegskaflinn var hins vegar ekki meðal þeirra.
Það þýðir að Ísland fékk aldrei endanlega niðurstöðu um þau atriði sem líklegust voru til að reynast erfiðust, þar á meðal stjórn fiskveiða. Evrópuþingið hafði þegar árið 2011 kallað eftir því að Ísland lagaði löggjöf sína að reglum innri markaðar ESB varðandi meðal annars staðfesturétt, þjónustufrelsi og frjálst flæði fjármagns í fiskveiðum og fiskvinnslu.
Framkvæmdastjórn ESB benti sama ár á að íslenskar takmarkanir á þessum sviðum væru enn til staðar. Þetta styður þá meginniðurstöðu sem Jón dregur af fyrra ferlinu: Íslendingar ættu ekki að ganga að því sem vísu að hægt verði að hefja aðildarviðræður og síðan tryggja varanlegar sérlausnir um mikilvægustu hagsmunamál landsins.
Segir valdið færast fjær Íslandi
Jón telur einnig að umræðan eigi ekki eingöngu að snúast um einstakar undanþágur heldur grundvallarspurninguna um hver fari með ákvörðunarvaldið. Spurður hvort hann haldi að aðild að ESB minnki klíkuskap í viðskiptum á Íslandi svarar hann:
„Aðild að ESB breytir engu þar um en valdið yrði þá fjarlægara og í staðinn fyrir ‚Reykjavíkurvaldið‘ kæmi ‚Brusselvaldið‘,“ segir hann.
Hann gagnrýnir þá hugmynd að hægt sé að hefja aðildarviðræður til þess eins að kanna hvað standi Íslandi til boða og síðan einfaldlega hverfa frá ferlinu verði niðurstaðan óhagstæð. Aðildarferlið sjálft geti öðlast pólitískan þunga og skapað þrýsting um áframhald þess.
„Þess vegna var það mjög mikilvægt að viðra að aðildarferlið haldi áfram. Sú litla tiltrú sem menn höfðu á þessu í byrjun var hins vegar horfin,“ segir Jón um reynsluna af fyrri viðræðum.
Lærdómurinn sem hann dregur af árunum 2009–2013 er því skýr: áður en Ísland ákveður að hefja aðildarferli á ný þurfi að liggja fyrir hvaða grundvallarkröfur ESB gerir til umsóknarríkja og hversu raunhæft sé að ætla að Ísland fái varanlegar undanþágur frá þeim.
Fyrri viðræðurnar sýndu að þegar komið var að erfiðustu hagsmunamálunum – sjávarútvegi, yfirráðum yfir auðlindum og sjálfstæðu ákvörðunarvaldi – þá strandaði málið vegna kröfu ESB meðal annars um yfirráð yfir fiskimiðunum.