Höfnun Íslendinga á endurupptöku aðildarviðræðna við Evrópusambandið er farin að vekja stærri spurningar í Evrópu um stækkunarstefnu sambandsins og aðdráttarafl ESB meðal auðugra og stöðugra lýðræðisríkja. Finnskur Evrópuþingmaður segir Íslendinga ekki hafa hafnað Evrópu heldur talið frekari samþættingu óþarfa.
Þetta kemur fram í nýrri greiningu Euronews á afleiðingum þjóðaratkvæðagreiðslunnar á Íslandi 29. ágúst. Þar er spurt hvort niðurstaðan ögri þeirri hugmynd að ESB geti enn laðað að sér auðug og stöðug lýðræðisríki af öðrum ástæðum en fjárhagslegum.
Íslenska staðan sé ólík stöðu margra núverandi umsóknarríkja. Ísland er auðugt og stöðugt lýðræðisríki og þegar mjög samþætt Evrópu í gegnum EES-samninginn og Schengen. Landið hefur því þegar víðtækan aðgang að innri markaði ESB án fullrar aðildar að sambandinu.
„Höfnuðu ekki Evrópu“
Mika Aaltola, finnskur Evrópuþingmaður úr EPP og varaframsögumaður Evrópuþingsins um norðurslóðastefnu ESB, dregur kjarna málsins saman með athyglisverðum hætti.
„Íslendingar höfnuðu ekki Evrópu; þeir höfnuðu því sem þeir töldu óþarft.“
Aaltola bendir á að Ísland njóti þegar innri markaðarins, Schengen og opinna landamæra. Ávinningurinn af því að fá formlegt „sæti við borðið“ þurfi því að vera nægilega mikill til að réttlæta sameiginleg yfirráð yfir lykilauðlind landsins.
Ummælin eru athyglisverð ekki síst vegna þess að þau koma frá þingmanni stærstu stjórnmálafjölskyldunnar á Evrópuþinginu en endurspegla jafnframt eitt helsta sjónarmið nei-hliðarinnar á Íslandi: að valið standi ekki milli Evrópu og einangrunar heldur milli mismunandi leiða í Evrópusamstarfi.
Auðugt ríki sem þarf ekki aðild til að komast inn á markaðinn
Þarna telur Euronews að íslenska niðurstaðan geti haft víðtækari þýðingu. Mörg umsóknarríki ESB sækjast eftir aðild vegna aðgangs að innri markaðnum, fjárfestinga, ESB-fjármagns og pólitísks og stofnanalegs stöðugleika.
Ísland er í annarri stöðu. Landið hefur þegar aðgang að innri markaðnum í gegnum EES og er þátttakandi í Schengen. Í fyrra aðildarferlinu voru 27 af 35 samningsköflum opnaðir og 11 lokaðir til bráðabirgða. Að mati Christine Leuchtenmüller hjá Konrad-Adenauer-Stiftung hefði nýtt aðildarferli Íslands því getað gengið hratt fyrir sig. Engu að síður sagði meirihluti íslenskra kjósenda nei.
Í annarri greiningu Euronews eftir kosningarnar er niðurstaðan kölluð orðsporslegt áfall fyrir Brussel. Ísland hefði getað orðið tiltölulega einföld velgengnissaga í stækkunarferlinu og sýnt að aðild væri enn eftirsóknarverð fyrir auðug ríki. Í staðinn hafi þjóð sem þegar er nátengd sambandinu komist að þeirri niðurstöðu að full aðild væri skrefinu of langt.
Öryggisrök Brussel dugðu ekki
Niðurstaðan vekur einnig spurningar um þá auknu áherslu sem ESB hefur lagt á stækkun sem öryggis- og geopólitískt verkefni. Eftir stríðið í Úkraínu, spennu í samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna og aukið mikilvægi norðurslóða hefur ESB í vaxandi mæli lagt áherslu á að stærra samband geti aukið pólitísk og öryggisleg áhrif Evrópu.
Þetta varð einnig mikilvægur þáttur í íslensku kosningabaráttunni. Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur lagði meðal annars áherslu á breytta heimsmynd, stöðu norðurslóða og spennu vegna Grænlands. En þau rök nægðu ekki meirihluta kjósenda.
Euronews hefur í sérstakri greiningu gengið svo langt að segja niðurstöðuna áfall fyrir öryggisboðskap Brussel gagnvart auðugum ríkjum. Vonir hefðu staðið til þess að vaxandi óöryggi í heiminum gæti dregið auðug Evrópuríki utan ESB nær sambandinu. Íslenska þjóðaratkvæðagreiðslan hafi sett spurningarmerki við þá forsendu.
Fiskurinn vó þyngra
Euronews telur að hefðbundin íslensk álitamál um ESB hafi á endanum vegið þyngra en ný öryggisrök. Þar hafi yfirráð yfir sjávarútvegi og landbúnaði, fullveldi og sjálfstæði í efnahagsmálum verið lykilatriði.
Í greiningu miðilsins strax eftir kosningarnar segir að stuðningsmönnum viðræðna hafi ekki tekist að sannfæra kjósendur um að ávinningurinn af fullri pólitískri samþættingu við ESB væri meiri en það sjálfstæði sem Ísland þyrfti að láta af hendi.
Niðurstaðan varð 52,8% gegn 47,2%. Kjörsókn var 82,5% og alls greiddu rúmlega 225 þúsund manns atkvæði.
Tvær greiningar – svipuð niðurstaða
Greining Euronews er sérstaklega athyglisverð í ljósi ummæla Carls Baudenbacher, fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins, sem fjallað hefur um niðurstöðuna eftir kosningarnar.
Baudenbacher telur úrslitin staðfesta að EES/EFTA-leiðin sé sjálfstæður og raunhæfur valkostur við ESB-aðild: Ísland geti tekið þátt í víðtæku evrópsku efnahagssamstarfi án þess að framselja ákvörðunarvald á öllum þeim sviðum sem fylgja fullri ESB-aðild.
Euronews nálgast málið frá öðru sjónarhorni en kemur að skyldri spurningu: Hvað getur ESB boðið ríki sem hefur þegar stóran hluta efnahagslegs ávinnings Evrópusamstarfsins en vill halda sjálfstæði sínu á öðrum lykilsviðum?
Þetta er ekki aðeins íslensk spurning. Hún snertir einnig stöðu annarra auðugra Evrópuríkja utan ESB og, þegar til lengri tíma er litið, sjálft aðdráttarafl sambandsins.
Íslenska þjóðaratkvæðagreiðslan gæti því haft meiri pólitíska þýðingu í Evrópu en stærð landsins gefur tilefni til að ætla.
Meirihluti Íslendinga hafnaði ekki Evrópusamstarfi. Hann kaus að halda því samstarfsformi sem fyrir er í stað þess að taka næsta skref inn í Evrópusambandið.