Framkvæmdastjórn ESB vill koma á nýju aðildarformi og opna dyr sambandsins fyrir ríkjum langt utan Evrópu, þar á meðal Kanada. Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnarinnar, kynnir hugmyndina í þeirri von að viðskiptadeilan við Bandaríkin færi Ottawa nær Brussel. Samhliða yfirstandandi stækkunarferli í átt að Úkraínu, Balkanskaga og Tyrklandi dregur þetta upp mynd af ESB sem vill sífellt skýrar þróast úr evrópsku samstarfsverkefni í stórveldi á alþjóðavettvangi – nú einnig með áhrifasvið yfir Atlantshafið.
Kanada gæti orðið fyrsta ríkið til að öðlast stöðu „aukaaðila“ að ESB. Þetta tilkynnti Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, á miðvikudag í árlegri stefnuræðu sinni um stöðu sambandsins á Evrópuþinginu í Strassborg. Mark Carney, forsætisráðherra Kanada, var viðstaddur.
– Ég vil vinna með ykkur að því að opna dyrnar fyrir Kanada sem fyrsta aukaaðila að ESB, sagði von der Leyen.
Vill „endurskoða“ samstarf ESB
Að baki liggur ört breytt staða í alþjóðastjórnmálum og ekki síst versnandi samskipti hefðbundinna bandalagsríkja við Bandaríkin. Þetta vilja menn í Brussel nú nýta til að færa út pólitískt áhrifasvið sitt.
Frá því að Donald Trump sneri aftur í Hvíta húsið hafa stjórnvöld í Washington hækkað tolla á vörur frá bæði Kanada og ESB.
Kanada reynir á sama tíma að draga úr viðskiptum við Bandaríkin. Carney sleit viðskiptaviðræðum við Washington í síðasta mánuði og lagði gagntolla á bandarískar vörur.
Það er í þessari gjá sem Brussel sér nú tækifæri. Von der Leyen sagði að í því sem hún kallar nýja heimsskipan yrði ESB að „endurskoða samstarf okkar hið bráðasta“ og mynda alþjóðleg bandalög. Hún lagði jafnframt áherslu á stærð og vald ESB og sagði að ESB gæti tekið forystu í þessu starfi.
Kanada og ESB hafa þegar gert fríverslunarsamninginn CETA, en forseti framkvæmdastjórnarinnar vill ganga mun lengra. Þróa á CETA áfram í nýtt „Alliance for the Future“ – framtíðarbandalag – með því sem hún lýsir sem sameiginlegu svæði hagsældar og efnahagslegs öryggis.
Áformin ná meðal annars til hátækniiðnaðar, orku, mikilvægra hráefna úr jörðu, rafhlaðna, gervigreindar, skammtatölva, netöryggis og nánari samþættingar varnariðnaðar ESB og Kanada. Norðurskautssvæðið á auk þess að verða sameiginlegt meginverkefni af hernaðar- og stjórnmálalegu mikilvægi.
– Við deilum hafsvæði, sömu gildum og sömu sýn á heiminn, sagði von der Leyen.
Hún lagði jafnframt áherslu á að samstarfinu væri ekki beint gegn neinu öðru ríki – sem gengur þvert á yfirstandandi deilur við Bandaríkin á mörgum sviðum.
ESB sækist eftir stórveldishlutverki
Frumkvæðið felur í sér grundvallarnýjung. Kanada er ekki Evrópuríki og því er ekki hægt að meðhöndla það fyrirvaralaust sem venjulegt umsóknarríki samkvæmt gildandi reglum. Nýja hugtakið „aukaaðili“ gæti gert Brussel kleift að tengja ríki mjög náið sambandinu án þess að þau fari í gegnum hefðbundið aðildarferli.
Enn hefur ekki verið ákveðið nákvæmlega hvaða réttindi og skyldur Kanada fengi. Einn möguleiki sem er til umræðu er að landið tengist smám saman ýmsum kerfum og áætlunum ESB – til dæmis á sviði varnarmála, tækni og viðskipta – án þess að verða formlega fullgildur aðili.
Þetta má því líta á sem enn eitt skrefið í þróun ESB frá evrópsku efnahags- og stjórnmálasamstarfi í átt að aðila með yfirlýstan metnað til að verða stórveldi á heimsvísu.
Frá gagnrýnu sjónarhorni má einnig lýsa þróuninni þannig að ESB fái sífellt sterkari einkenni stórveldistafls og nánast heimsvaldastefnu – ekki í hefðbundnum skilningi með landvinningum, heldur með því að Brussel reyni að færa efnahagsleg áhrif sambandsins, reglusetningarvald, öryggispólitísk áhrif og stofnanaleg áhrif langt út fyrir landfræðileg mörk Evrópu.
Ræða von der Leyen sjálfrar bar einnig skýran svip af þessu víðara sjónarhorni. Hún sagði að ekki væri lengur hægt að byggja hagsæld og öryggi Evrópu eingöngu upp heima fyrir og lagði áherslu á viðskiptatengsl ESB við yfir 80 ríki ásamt nýjum stefnumarkandi verkefnum allt inn í Mið-Asíu.
Betra að Kanada yrði 28. aðildarríki ESB en 51. fylki Bandaríkjanna
Hugmyndin um Kanada sem hluta af stórlega útvíkkuðu evrópsku áhrifasvæði kemur þó ekki alveg úr lausu lofti. Alexander Stubb, forseti Finnlands, tilkynnti í júní framtíðarsýn um ESB með allt að 40 aðildarríkjum eða ríkjum með mjög náin aðildartengsl. Auk Bretlands, Noregs og Íslands nefndi hann Úkraínu, Tyrkland – og Kanada.
Að þetta Norður-Ameríkuríki gæti talist hluti af evrópsku verkefni kann að virðast mótsagnakennt frá landfræðilegu sjónarhorni. Röksemdafærsla Stubbs byggðist þó á stórveldapólitík fremur en landafræði. Að hans mati myndi stærri ríkjablokk veita Evrópu meira vægi í samkeppni stórvelda heimsins.
Hann sagði jafnframt í gamni að betra væri að Kanada yrði 28. aðildarríki ESB en 51. fylki Bandaríkjanna. Það sem þá virtist fyrst og fremst vera víðtæk framtíðarsýn forseta Finnlands er því komið alla leið á dagskrá framkvæmdastjórnar ESB aðeins rúmum þremur mánuðum síðar.
Úkraína á leið inn – Tyrkland enn umsóknarríki
Samhliða þessu stendur yfir umfangsmesta stækkunarferli ESB í mörg ár. Níu ríki hafa nú formlega stöðu umsóknarríkis: Albanía, Bosnía og Hersegóvína, Georgía, Moldóva, Svartfjallaland, Norður-Makedónía, Serbía, Tyrkland og Úkraína. Kósovó telst hugsanlegt umsóknarríki.
Aðildarferli Úkraínu hefur verið hraðað eftir innrás Rússa. Landið fékk stöðu umsóknarríkis árið 2022, aðildarviðræður hófust árið 2024 og svo seint sem í júlí á þessu ári opnaði ESB enn eitt viðræðusvið, að þessu sinni um utanríkistengsl.
Tyrkland er einnig enn formlega umsóknarríki. Landið sótti um aðild þegar árið 1987 og viðræður hófust árið 2005, en ferlið hefur í reynd staðið í stað frá árinu 2018, meðal annars vegna gagnrýni ESB á þróun lýðræðis, grundvallarréttinda og sjálfstæðis dómstóla þar í landi.
Von der Leyen tók jafnframt skýrt fram í ræðu sinni á miðvikudag að stækkunin ætti að halda áfram. Hún nefndi sérstaklega Úkraínu, Moldóvu og Vestur-Balkanskaga og sagði að framkvæmdastjórnin myndi fljótlega kynna vegvísa fyrir þau umsóknarríki sem lengst væru komin.
Frá Evrópusambandi til alþjóðlegs áhrifasvæðis
Tillagan um Kanada vekur því víðtækari spurningu um hvað ESB eigi í raun að vera í framtíðinni. Sambandið hefur jafnan verið skilgreint landfræðilega og pólitískt sem evrópskt samþættingarverkefni.
Með sérstakri aukaaðild mætti losa um landfræðilegu takmörkunina og taka í staðinn upp fyrirkomulag þar sem ríki tengjast Brussel á grundvelli sameiginlegra öryggispólitískra og efnahagslegra hagsmuna.
Von der Leyen vill auk þess stofna nýtt evrópskt öryggisráð þar sem einnig ríki utan ESB, svo sem Kanada, Bretland og Noregur, gætu átt sæti ásamt Úkraínu. Niðurstaðan gæti orðið mun stærra pólitískt og öryggispólitískt áhrifasvæði með ESB í miðju.
Hversu langt verður á endanum hægt að ganga með þessi stórveldisáform á eftir að koma í ljós. Enn liggur ekkert fullmótað fyrirkomulag fyrir um aukaaðild Kanada og CETA-samningurinn, sem er brátt tíu ára gamall, hefur enn ekki verið fullgiltur af öllum ESB-ríkjum.
Kanada og ESB munu halda leiðtogafund í Montreal í lok október. Þá er búist við að skýrara verði hvað hið sögulega tilboð von der Leyen felur í raun í sér – og hversu langt út fyrir mörk Evrópu Brussel er reiðubúið að teygja sambandið.