Framkvæmdastjórn ESB vinnur að sérstökum vegvísum sem eiga að vísa fjórum þeirra umsóknarríkja sem lengst eru komin skýrari leið að aðild. Þetta eru Úkraína, þrátt fyrir yfirstandandi stríð, ásamt Moldóvu, Svartfjallalandi og Albaníu. Ríkin eiga að fá áþreifanleg markmið fyrir áframhaldandi umbótastarf og áætlaðan tímaramma um hvenær ljúka megi einstökum hlutum aðildarviðræðnanna. Jafnframt bíða nokkur önnur ríki, þar á meðal Tyrkland, enn eftir mögulegri aðild að ESB í framtíðinni.
Tillagan er tilraun til að koma skriði á ferli sem hefur staðið yfir árum saman hjá nokkrum umsóknarríkjanna, án skýrrar tímaáætlunar um hvenær aðild gæti í raun komið til greina.
Tveir háttsettir embættismenn hjá framkvæmdastjórn ESB, sem vinna að fyrirhuguðum vegvísum, segja að ríkin fjögur eigi að fá ítarlegri mynd af því hvaða umbætur séu enn óloknar og hvaða skref þurfi að stíga til að komast áfram í viðræðunum.
Embættismennirnir tjáðu sig undir nafnleynd þar sem vinnunni er enn ekki lokið. Vegvísarnir eiga meðal annars að skýra hvaða kröfur eru gerðar til hvers ríkis og hvenær búist er við að einstökum flokkum umbóta verði lokið. Politico greindi frá þessu á sunnudag.
Aðildarviðræðum ESB er skipt í sex viðræðusvið sem ná yfir ólíka málaflokka. Gert er ráð fyrir að nýju áætlanirnar tilgreini áætlaðar tímasetningar fyrir lok þessara hluta ferlisins.
Þetta þýðir ekki að ríkin fái sjálfkrafa aðild á tilteknum degi. Áætlanirnar eiga þess í stað að gera leiðina áfram skýrari og fyrirsjáanlegri, að því tilskildu að umsóknarríkin ráðist í þær umbætur sem ESB krefst.
Úkraína á að ganga í sambandið
Svartfjallaland er lengst komið í ferlinu af ríkjunum fjórum sem tilgreind eru. Í júlí hafði landið hafið viðræður um alla 33 samningskaflana og lokað 18 þeirra til bráðabirgða. Albanía hefur einnig hafið viðræður um alla kaflana og hafði á sama tíma lokað þremur þeirra til bráðabirgða.
Samkvæmt ESB hafa Úkraína og Moldóva náð árangri í aðildarviðræðunum á árinu. Í júní hóf Úkraína viðræður um fyrsta viðræðusviðið og í júlí hófu bæði Úkraína og Moldóva viðræður um utanríkistengsl. Þetta gerist á sama tíma og stríðið í Úkraínu stendur enn yfir og óljóst er hvenær og hvernig átökunum lýkur.
Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, hefur áður sagt að sambandið þurfi að beina sérstökum stuðningi til þeirra umsóknarríkja sem hafa náð mestum árangri. Framkvæmdastjórnin hefur einnig staðfest að nýju vegvísarnir muni tilgreina forgangsverkefni, tímaramma og áþreifanleg markmið fyrir þau umsóknarríki sem lengst eru komin.
Nokkur ríki bíða í röðinni
Átakið nær hins vegar ekki til allra ríkja sem eiga í aðildarviðræðum eða vonast eftir aðild að ESB í framtíðinni. Vegvísarnir munu ekki ná til Kósóvó, Norður-Makedóníu eða Bosníu og Hersegóvínu á þessu stigi. Hið sama gildir um Georgíu, Tyrkland og Serbíu, þar sem aðildarferli eru til staðar en hafa hægt á sér á undanförnum árum.
Hvað Georgíu, Tyrkland og Serbíu varðar hefur ESB meðal annars lýst áhyggjum af þróun lýðræðislegra stofnana, meginreglna réttarríkisins og pólitískra umbóta. Þau eru því ekki á sama stað í aðildarferlinu og Svartfjallaland, Úkraína, Moldóva og Albanía.
ESB vinnur einnig að víðtækari breytingum á stefnu sinni gagnvart umsóknarríkjunum á tímabilinu fram að mögulegri aðild. Hugmyndin er að ríkin geti færst nær sambandinu í áföngum, jafnvel áður en þau verða fullgildir aðilar. Það getur til dæmis gerst með aukinni þátttöku í efnahagssamstarfi og sameiginlegum verkefnum ESB, þannig að árangur í umbótastarfi geti skilað áþreifanlegum ávinningi meðan á aðildarferlinu sjálfu stendur.
Sérstök endurskoðun þessarar svokölluðu stefnu um undirbúning aðildar verður kynnt forystu ESB 6. október. Alexandre Adam, náinn ráðgjafi Ursulu von der Leyen, stýrir vinnunni. Í drögum að skjali er lögð áhersla á að stækkun ESB hafi mikla þýðingu í alþjóðlegum valdahlutföllum, en að aðildarferlið sjálft taki tíma. Á biðtímanum vill ESB því nýta ferlið bæði til að búa sambandið undir fjölgun aðildarríkja og til að tengja umsóknarríkin nánar við ESB.
Jafnframt gætir varfærni meðal nokkurra aðildarríkja ESB gagnvart frekari stækkun. Nýtt aðildarríki fær ekki aðeins aðgang að efnahagslegu og pólitísku kerfi sambandsins heldur einnig tækifæri til að hafa áhrif á sameiginlegar ákvarðanir þess.
Samkvæmt heimildum Politico hefur reynslan af Ungverjalandi ýtt undir umræðu í Brussel um hvaða tryggingar þurfi að vera fyrir hendi þegar nýjum ríkjum er veitt aðild. ESB hefur sakað ríkisstjórn Ungverjalands undir forystu Viktors Orbáns forsætisráðherra um að hafa veikt meginreglur réttarríkisins. Jafnframt hefur landið ítrekað beitt áhrifum sínum til að stöðva eða tefja sameiginlegar ákvarðanir ESB.
Möguleikar aðildarríkjanna á að leggjast gegn sameiginlegum ákvörðunum ESB hafa valdið verulegri gremju á undanförnum árum. Það á ekki síst við um ítrekaða beitingu Ungverjalands á neitunarvaldi sínu í málum sem varða refsiaðgerðir ESB gegn Rússlandi og stuðning við Úkraínu. Í ljósi þessa vinnur ESB að nýjum úrræðum til að bregðast við aðstæðum þar sem aðildarríki stendur ekki við skuldbindingar sínar gagnvart sambandinu.
Jafnframt hafa stjórnvöld í Brussel svo miklar áhyggjur af því hvernig ný aðildarríki kunni að greiða atkvæði og hvaða stefnu þau kunni að fylgja innan sambandsins að nokkur verndarúrræði eru til skoðunar. Sem lið í þessu ræðir framkvæmdastjórn ESB meðal annars um aðlögunartímabil og sérstök verndarúrræði sem mætti beita við framtíðarstækkun.
Tilgangurinn er að tryggja að ný aðildarríki geti ekki þegar í stað stöðvað eða breytt lykilþáttum stefnu ESB með því að nýta að fullu þau réttindi sem fylgja aðildinni.
Stækkun ESB er jafnframt sögð vera hluti af metnaði stjórnvalda í Brussel til að treysta tengslin við ríki í nágrenni sambandsins sem þau telja lýðræðisleg og hlynnt viðskiptum. Þetta gerist á sama tíma og samskiptin við Bandaríkin hafa orðið flóknari, Kína veitir ESB efnahagslega samkeppni og stríð Rússlands í Úkraínu ásamt sífellt harðari átakastefnu í öryggismálum eykur þrýstinginn á sambandið.
Allt var merkt rauðu í fyrra
Marta Kos, framkvæmdastjóri stækkunarmála ESB, hefur lýst vonum um að nýju verkefnin leiði til þess að meiri kraftur verði lagður í stækkunarmálin í haust. Búist er við að þjóðarleiðtogar og ríkisstjórnarleiðtogar ESB ræði bæði stækkunina og þörfina fyrir innri breytingar á sambandinu á leiðtogafundi í Brussel 15. október.
Alexander Soros, sonur kaupsýslumannsins George Soros og stjórnarformaður Open Society Foundations, birti í fyrra mynd á samfélagsmiðlum sem sýndi mat ESB á framförum umsóknarríkjanna á leið til aðildar. Úkraína var merkt rauðu í öllum flokkum aðildarskilyrðanna, en nokkur önnur umsóknarríki voru með gular eða grænar merkingar.
Þó er óljóst hvort rauðu merkingarnar stafa af því að Úkraína uppfylli í raun ekki aðildarskilyrði ESB eða hvort þær séu þess í stað afleiðing yfirstandandi stríðs. Óháð ástæðu matsins varaði Viktor Orbán, þáverandi forsætisráðherra Ungverjalands, við því í fyrra að hraðað aðildarferli Úkraínu að ESB meðan stríðið stæði yfir myndi hafa í för með sér verulega áhættu fyrir aðildarríki sambandsins.
