Ólöf Benediktsdóttir dregur upp mynd af grundvallarbreytingu á Evrópusambandinu í grein sinni „Frá velferð til vígvæðingar“ sem birtist á Neistum 20. ágúst. Meginniðurstaða hennar er að sambandið sé á miklum hraða að færa fjármagn og áherslur frá hefðbundnum borgaralegum verkefnum yfir í hernaðaruppbyggingu og stuðning við evrópskan hergagnaiðnað.
Þrjár meginniðurstöður standa upp úr í greininni.
Hernaðarútgjöld hafa tekið heljarstökk
Í fyrsta lagi bendir Ólöf á stórfellda aukningu hernaðarútgjalda í Evrópu. Samkvæmt tölunum sem hún birtir jukust hernaðarútgjöld ESB-ríkjanna úr 183 milljörðum evra árið 2021 í 408,1 milljarð árið 2025.
Samhliða þessu hafi ESB byggt upp nýja sjóði og verkefni til stuðnings varnariðnaði og hernaðaruppbyggingu. Ólöf segir að upphafleg áætlun sambandsins um 13,9 milljarða evra til hermála á fjárlagatímabilinu 2021–2027 hafi vaxið í að minnsta kosti 31,9 milljarða. Fyrir næsta sjö ára tímabil, 2028–2034, sé gert ráð fyrir 131 milljarði evra.
Þar að auki stefnir ReArm Europe/Readiness 2030 að því að virkja allt að 800 milljarða evra til varnaruppbyggingar, meðal annars með auknu svigrúmi aðildarríkja til skuldsetningar og 150 milljarða evra SAFE-lánakerfi.
Borgaralegt fé færist yfir í hernað
Önnur meginniðurstaðan er að vígvæðingin sé ekki aðeins fjármögnuð með nýjum varnarsjóðum. Að mati Ólafar hefur ESB einnig opnað leiðir til að nota eldri borgaralega sjóði og verkefni í hernaðartengdum tilgangi.
Hún nefnir meðal annars Connecting Europe Facility og Samheldnissjóðinn auk verkefna sem upphaflega tengdust borgaralegum innviðum og landamæravörslu. Með breyttum úthlutunarreglum hafi ýmis verkefni fengið tvíþætt, borgaralegt og hernaðarlegt, notagildi.
Afleiðingin sé sú að fjármunir sem annars gætu farið til samfélagslegra verkefna, velferðar og menntunar séu í vaxandi mæli bundnir við hernaðaruppbyggingu.
Ísland stendur ekki utan þróunarinnar
Þriðja niðurstaðan snýr beint að Íslandi. Þótt Ísland sé herlaust ríki telur Ólöf að landið sé þegar orðið þátttakandi í þessari þróun í gegnum NATO, samstarf við ESB og að hluta til EES. Hún segir bein varnartengd útgjöld Íslands hafa aukist úr um sjö milljörðum króna árið 2024 í tíu milljarða árið 2026. Séu borgaraleg varnartengd útgjöld talin með nefnir hún 44,9 milljarða króna fyrir árið 2026.
Jafnframt hafi Ísland veitt um 10,8 milljarða króna í hernaðartengda aðstoð á árunum 2022–2026 auk 7,7 milljarða í mannúðar- og efnahagsaðstoð. Ólöf telur að innganga Íslands í Evrópusambandið myndi færa landið enn lengra inn í þessa þróun og skapa samábyrgð á hernaðarverkefnum sambandsins og fjármögnun þeirra.
Kjarni greinarinnar er því sá að Evrópusambandið sem lengi hafi lagt áherslu á ímynd sína sem friðar-, velferðar- og diplómatísks samstarfs sé að breytast hratt. Hernaðarútgjöld margfaldast, borgaralegir sjóðir opnast fyrir varnartengdum verkefnum og Ísland er þegar farið að tengjast þessari þróun þótt landið sé ekki aðili að ESB.