„Virðing fyrir lýðræðinu felst öðru fremur í því að sætta sig við svar sem manni líkar ekki,“ skrifar Erna Bjarnadóttir hagfræðingur í harðorðri grein um viðbrögð Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra við niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst.
Erna spyr hvort framganga utanríkisráðherra beri merki þess sem hún telur kunnuglegt úr sögu Evrópusambandsins: að neikvæð niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu sé ekki endilega meðhöndluð sem endanleg ákvörðun heldur hindrun sem megi reyna að yfirstíga síðar. Greinin birtist á Nútímanum undir fyrirsögninni „Er þetta lýðræði að hætti Evrópusambandsins?“
„Staða umsóknarinnar óbreytt“
Tilefni greinarinnar er bréf sem Þorgerður Katrín sendi Helen McEntee, utanríkis- og viðskiptaráðherra Írlands, tíu dögum eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna.
með diplómu í opinberri stjórnsýslu.
Í bréfinu sagði utanríkisráðherra að ríkisstjórnin virti niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar og myndi því ekki beita sér fyrir því að aðildarviðræður yrðu hafnar að nýju.
Jafnframt sagði hún að staða aðildarumsóknar Íslands væri óbreytt.
Erna telur þarna birtast grundvallarmótsögn.
Í þjóðaratkvæðagreiðslunni voru Íslendingar spurðir hvort hefja ætti að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið. 52,8% kjósenda sögðu nei.
„Hvað merkir það þá að segja að ríkisstjórnin ‚virði‘ niðurstöðuna en halda því jafnframt fram að staða umsóknarinnar sé óbreytt?“ spyr Erna.
Hún bendir jafnframt á ummæli Hönnu Katrínar Friðriksson, varaformanns Viðreisnar, daginn eftir að bréfið var sent. Hanna Katrín hafi hrósað Þorgerði fyrir að vera reiðubúna, þegar tækifæri gæfist, til að gefa þjóðinni annað tækifæri til að taka afstöðu og „taka slaginn aftur“.
Erna telur þau ummæli varpa ljósi á hvernig staðan sé túlkuð innan Viðreisnar: niðurstaðan sé virt núna, en dyrnar hafðar opnar fyrir aðra tilraun síðar.
Danmörk, Írland, Frakkland og Holland
Erna setur íslensku deiluna síðan í sögulegt samhengi og rifjar upp nokkrar umdeildar þjóðaratkvæðagreiðslur í sögu Evrópusamrunans.
Danir höfnuðu Maastricht-sáttmálanum árið 1992. Eftir að Danmörk fékk sérstakar undanþágur var kosið aftur árið 1993 og sáttmálinn þá samþykktur.
Írar höfnuðu Nice-sáttmálanum árið 2001 en samþykktu hann í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2002. Sama gerðist með Lissabon-sáttmálann: honum var hafnað árið 2008 en hann samþykktur í annarri atkvæðagreiðslu árið 2009 eftir að Írar höfðu fengið frekari tryggingar.
Erna nefnir einnig stjórnarskrársáttmála ESB sem kjósendur í Frakklandi og Hollandi höfnuðu árið 2005. Lissabon-sáttmálinn, sem síðar tók við og innihélt stóran hluta sömu stofnanabreytinga, var ekki lagður fyrir kjósendur þessara landa í þjóðaratkvæðagreiðslu.
Aðstæður hafi vissulega verið ólíkar í þessum málum. Erna telur þó að gagnrýnin eigi sameiginlegan kjarna:
Nei kjósenda verði stundum meðhöndlað sem pólitískt vandamál sem finna þurfi leið til að yfirstíga.
„Við ósigur reynir á lýðræðið“
Erna leggur áherslu á að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar þýði ekki að stuðningsmenn ESB-aðildar eigi að hætta baráttu sinni eða breyta skoðunum sínum.
Viðreisn hafi fullan rétt til að halda áfram að tala fyrir inngöngu Íslands í Evrópusambandið.
En hún gerir skýran greinarmun á Þorgerði Katrínu sem formanni Viðreisnar og Þorgerði Katrínu sem utanríkisráðherra.
„Í samskiptum við Evrópusambandið talar utanríkisráðherra ekki sem formaður stjórnmálaflokks síns. Hún talar fyrir hönd íslenska ríkisins og þjóðarinnar allrar,“ skrifar Erna.
Þar liggi prófsteinninn á lýðræðislega stjórnmálamenningu. Það sé auðvelt fyrir stjórnmálamenn að virða vilja kjósenda þegar niðurstaðan er sú sem þeir sjálfir vildu. Prófið komi þegar kjósendur hafna stefnu þeirra.
Erna lýkur greininni með beittri aðvörun:
„Sá sem strax eftir nei er farinn að undirbúa næstu tilraun tileinkar sér ekki anda lýðræðisins heldur skilning á lýðræði þar sem vilji þjóðarinnar gildir aðeins svo lengi sem hann þjónar pólitískum tilgangi.“
Grein Ernu snertir þar með stærri spurningu en aðeins stöðu íslensku ESB-umsóknarinnar: Hvenær telst niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu endanleg – og hvenær er stjórnmálamönnum rétt að bera sama grundvallarmál aftur undir þjóðina?