Það eru innan við þrír mánuðir liðnir frá þingkosningunum í Ungverjalandi, en landið er þegar komið í alvarlega stjórnarskrárkreppu. Ný ríkisstjórn Tisza-flokksins undir forystu Péters Magyars, sem hefur markað sér skýra stefnu með ESB, er nú sökuð um að brjóta kerfisbundið gegn meginreglum réttarríkisins og lýðræðislegum viðmiðum til að festa völd sín í sessi.
Á mánudaginn 6. júlí tilkynnti leiðtogi Fidesz flokksins og fyrrverandi forsætisráðherra, Viktor Orbán, að flokkurinn kallaði fólk til mótmæla:
„Tisza hefur farið yfir öll mörk – mannleg, siðferðileg og lagaleg. Ungverskir kjósendur veittu ekki umboð til þessa. Leyfum þessu ekki! Mótmælafundur á fimmtudag klukkan 18 fyrir framan forsetahöllina.“
Mótmælin beinast að röð stjórnarskrárbreytinga sem ríkisstjórn Tisza hefur lagt fram með hraði fyrir þingið, samkvæmt European Conservative. Tillögurnar fela meðal annars í sér að forseti lýðveldisins, Tamás Sulyok, forseti stjórnlagadómstólsins og nokkrir dómarar verði neyddir úr embætti og skipt út áður en kjörtímabil þeirra rennur út. Breytingarnar fela einnig í sér afturvirkar takmarkanir á kjörtímum þingmanna þannig að enginn geti setið lengur en þrjú kjörtímabil eða tólf ár. Að mati gagnrýnenda er markmiðið að fella með einu pennastriki úr gildi um helming þingsæta hægrisinnaðrar stjórnarandstöðu.
Gergely Gulyás, formaður þingflokks Fidesz, kallaði tillögurnar hneykslanlegar:
„Þetta er tíunda kjörtímabilið frá kerfisbreytingunum árið 1989. Ríkisstjórnir hafa haft tveggja þriðju hluta meirihluta sex sinnum, en engin þeirra hefur áður misnotað völd sín með þessum hætti til að breyta stjórnarskránni.“
Gulyás lagði sérstaka áherslu á að tillagan fæli í sér niðurlægingu forsetaembættisins og að þess vegna yrðu mótmælin haldin við Sándor-höllina.
Gagnrýni einnig frá vinstri
Gagnrýnin kemur ekki aðeins frá íhaldssamri stjórnarandstöðu. Nokkur vinstrisinnuð félagasamtök hafa einnig brugðist við. Amnesty International varar við því að brottvikning forsetans grafi undan réttinum til réttlátrar málsmeðferðar, en ungversku mannréttindasamtökin TASZ telja að afturvirkar takmarkanir á kjörtímum brjóti bæði gegn rétti einstaklinga til að bjóða sig fram í kosningum og rétti kjósenda til að velja sér fulltrúa með frjálsum hætti.
Einnig hefur Feneyjanefndin, helsta sérfræðistofnun Evrópu á sviði stjórnarskráréttar, ákveðið að taka tillögurnar til skoðunar með hraðmeðferð. Óvíst er þó hvort ríkisstjórn Tisza muni virða hugsanlegt álit nefndarinnar, en forsætisráðherrann Péter Magyar neitaði í fyrstu að hitta sendinefnd hennar.
Þögn frá Brussel og vinstrimiðlum
Athygli vekur algjör þögn frá stofnunum ESB og vinstrisinnuðum fjölmiðlum. Hvorki framkvæmdastjórn ESB né Evrópuþingið hafa tjáð sig um þau augljósu vandamál sem nú eru sögð steðja að réttarríkinu. Er það af sem áður var, þegar sömu stofnanir viðhöfðu harða gagnrýni og refsiaðgerðir gegn íhaldstjórn Viktors Orbáns vegna mála sem voru mun minna umdeild. Evrópuþingið neitaði að hafa umræðu á þingfundi um stjórnarskrárbreytingar ríkisstjórnar Tisza, skrifar European Conservative.
Samhliða stjórnarskrárbreytingunum er markvist verið að rífa niður hugmyndafræðilega innviði íhaldssamrar stjórnarandstöðu. Ein umtalaðasta ákvörðunin er lokun Mathias Corvinus Collegium (MCC) sem er eitt stærsta einkarekna mennta- og rannsóknarnet Evrópu. MCC hefur veitt þúsundum námsmönnum styrki og veitt tækifæri til menntunar og fjármagnað fjölda áhrifamikilla hugveitna, þar á meðal MCC Brussels.
Balázs Orbán, fyrrverandi forstöðumaður MCC, sagði um lokunina:
„Hver er tilgangurinn með því að loka 30 starfsstöðvum, senda 8.000 námsmenn heim, segja upp hundruðum kennarum, stöðva rannsóknir, leggja niður stofnanir, leysa upp umræðuhópa, fella niður alþjóðlega námsstyrki, svipta námsmenn húsnæði og aflýsa bæði innlendum og alþjóðlegum sumarbúðum?“
Hann lýsir aðgerðunum sem „tilgangslausri eyðileggingu, niðurrifi og hefnd“, þar sem fórnarlömbin séu ekki stjórnmálamenn heldur venjulegt ungt fólk, foreldrar og kennarar.
Þróunin í Ungverjalandi vekur spurningar um hversu hratt ný ríkisstjórn getur umbylt stofnunum ríkisins og hvort Brussel beiti mismunandi mælikvörðum eftir því hvort valdatilfærsla verði í þá átt sem það kýs. Mótmælaganga Fidesz síðar í dag, fimmtudaginn 9. júlí, verður fyrsta prófraunin á því hvernig ungverskir borgarar bregðast við hinu nýja stjórnmálaástandi.