Dómur ESB-dómstólsins gegn Ungverjalandi í apríl hefur af mörgum sérfræðingum verið lýst sem stjórnarskrárlegum tímamótum fyrir Evrópusambandið. Dómurinn felldi úr gildi ungverska löggjöf sem takmarkaði aðgang ólögráða barna að grófu kynferðislegu efni. Að mati lögfræðinga er hins vegar ekki aðeins um hina tilteknu löggjöf að ræða. Niðurstaðan gæti einnig þýtt að „sameiginleg gildi“ ESB fái sterkari stöðu en þjóðleg gildi aðildarríkjanna – með víðtækum afleiðingum fyrir pólitískt svigrúm ríkja í Evrópu.
ESB-dómstóllinn komst í apríl að þeirri niðurstöðu að barnaverndarlög Ungverjalands frá 2021 brytu gegn ESB-rétti. Lögin takmörkuðu efni sem sýnir gróft kynferðislegt HBTQI+-efni gagnvart börnum, meðal annars í skólum, auglýsingum og fjölmiðlum.
Dómstóllinn taldi að reglurnar brytu gegn ýmsum þáttum ESB-réttar, þar á meðal ákvæðum um hljóð- og myndmiðlaþjónustu og rafræn viðskipti. En niðurstaðan fól einnig í sér atriði sem margir lögfræðingar telja muni hafa grundvallarlega og víðtækari áhrif.
2. grein í brennidepli
ESB-dómstóllinn staðfesti í fyrsta sinn að þau grundvallargildi sem tilgreind eru í 2. grein sáttmála Evrópusambandsins geti verið sjálfstæður lagalegur grundvöllur. Í 2. greininni segir að sambandið byggist á gildum á borð við virðingu fyrir mannlegri reisn, frelsi, lýðræði, jafnrétti, réttarríkinu og virðingu fyrir mannréttindum. Samkvæmt sáttmálanum eiga þessi gildi að vera sameiginleg öllum aðildarríkjum.
Joakim Zander, lektor við Háskólann í Lundi, lýsir dómnum sem afgerandi tímamótum í stjórnarskrárlegri þróun Evrópusambandsins, þar sem það sem áður var almennt orðaður gildisgrunnur sé núna orðinn pólitískt afmarkaður og lagalega bindandi. Hann skrifar í Europakommentaren:
„Þetta hefur miklar lagalegar afleiðingar þar sem það opnar alveg nýja leið fyrir framkvæmdastjórn ESB til að véfengja stefnu aðildarríkjanna ef hún brýtur gegn gildum á borð við frelsi, lýðræði, jafnrétti, réttarríkið og virðingu fyrir mannréttindum.“
Að mati Zanders felur dómurinn í sér að ESB-dómstóllinn hafi staðfest á skýran hátt að sambandið sé í grunni sínum samfélag gilda, en ekki einungis efnahagslegt og lagalegt samstarf. Það feli í sér enn frekari og áþreifanlega tilfærslu valds til Brussel, bæði að magni og eðli, á kostnað fullveldis aðildarríkjanna.
Þjóðleg sjálfsmynd víkur fyrir gildum ESB
Einn mest áberandi þáttur dómsins snýr að sambandinu milli þjóðlegrar sjálfsmyndar aðildarríkjanna og sameiginlegs gildisgrunns ESB.
Ungverjaland hélt því fram í málinu gagnvart Brussel að 4.2. grein sáttmála Evrópusambandsins, sem leggur þá skyldu á sambandið að virða þjóðlega sjálfsmynd aðildarríkjanna, veitti landinu ákveðið svigrúm til að móta eigin stefnu á þessu sviði. Dómstóllinn hafnaði hins vegar þeirri röksemd.
Samkvæmt greiningu Zanders komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að aðeins sé hægt að vísa til þjóðlegrar sjálfsmyndar að því marki sem hún samræmist þeim grundvallargildum sem koma fram í 2. grein sáttmálans. Þannig myndast, að hans mati, stigveldi milli ákvæða sáttmálans þar sem 2. greinin tekur yfirskipaða stöðu með tilheyrandi valdheimildum.
Sú túlkun þýðir að aðildarríki geta ekki vísað til þjóðlegra hefða, menningarlegra sérkenna eða pólitískra forgangsmála ef talið er að þau stangist á við þau gildi sem ESB-dómstóllinn telur leiða af rétti sambandsins. Slík mál geta nú orðið að lagalegum ágreiningi sem dómstóllinn í Lúxemborg sker úr fyrir hönd Brussel.
Frá pólitískri yfirlýsingu í löglega úrlausn
Fram til þessa hafa spurningar um það hvort aðildarríki fylgi grundvallargildum ESB fyrst og fremst verið afgreiddar í gegnum hið pólitíska ferli sem kveðið er á um í 7. grein sáttmála Evrópusambandsins. Það ferli krefst mjög víðtæks pólitísks stuðnings meðal aðildarríkjanna og hefur því reynst erfitt í framkvæmd fyrir þá sem vilja takmarka svigrúm þjóðlegra lýðræðislegra ákvarðana.
Samkvæmt Zander hefur ESB-dómstóllinn nú opnað aðra leið, þar sem framkvæmdastjórnin getur í staðinn rekið mál fyrir dómstólum sem samningsbrotamál. Dómstóllinn lagði þó áherslu á að ekki feli sérhvert frávik frá rétti Evrópusambandsins sjálfkrafa í sér brot gegn 2. grein sáttmálans. Samkvæmt röksemdafærslu dómstólsins eru það einkum „augljós og sérstaklega alvarleg brot“ sem geta orðið tilefni slíkrar málsmeðferðar.
Engu að síður telja margir sérfræðingar að niðurstaðan marki verulega tilfærslu valds. Málefni sem áður voru fyrst og fremst leyst með lýðræðislegum ferlum innan einstakra ríkja eiga nú frekar á hættu að sæta lagalegri skoðun og úrlausn á evrópskum vettvangi.
Umræða um pólitískar afleiðingar
Dómurinn mun því líklega hafa áhrif langt út fyrir landamæri Ungverjalands. Ungversku lögin nutu mikils stuðnings meðal íhaldssamra kjósenda landsins og voru réttlætt af stjórnvöldum sem leið til að vernda börn gegn grófu kynferðislegu efni. Sambærileg sjónarmið koma einnig fram í pólitískri umræðu í öðrum Evrópulöndum þar sem margir foreldrar telja að ákvarðanir um útsetningu barna fyrir umræðu um kynlíf og kynvitund eigi að vera á hendi þjóðríkjanna sjálfra.
Á sama tíma töldu Evrópunefndin og ESB-dómstóllinn að löggjöfin samrýmdist hvorki grundvallargildum sambandsins né réttindum kynferðislegra minnihlutahópa. Ef þær lagatúlkanir sem nú eru settar fram reynast réttar þýðir niðurstaðan að pólitískt svigrúm aðildarríkja til að reka stefnu íhaldssamari gilda minnkar, á meðan gildisgrundvöllur þeirrar vinstri stefnu sem ríkir á vettvangi ESB, fær sterkari lagalega stöðu.
Gagnrýnendur sjá því hættu á að málefni sem áður voru útkljáð í þjóðaratkvæðagreiðslum, kosningum og með þingræðislegum meirihluta verði í auknum mæli skilgreind sem lagaleg álitaefni þar sem svigrúm til pólitískra frávika er takmarkað.
Niðurstaða með sögulegar afleiðingar
Joakim Zander er meðal þeirra sem fagna þessari þróun og lýsir dómnum sem sögulegum áfanga í þeirri viðleitni að byggja upp sameiginlega evrópska sjálfsmynd í stað þjóðlegra sjálfsmynda aðildarríkjanna.
„Það er ómögulegt að ofmeta mikilvægi dómsins um gildi sambandsins. Dómstóllinn hefur með skýrum og sannfærandi hætti staðfest að grundvallargildin sem koma fram í 2. grein ESB-sáttmálans séu kjarninn í sjálfsmynd Evrópusambandsins og að hægt sé að láta reyna beint á þau fyrir dómstólum. Þá liggur ljóst fyrir að kjarni ESB eru grundvallargildi þess. Þetta skapar von um að hægt verði að byggja sameiginlega evrópska sjálfsmynd á þeim grundvelli.“
Á skrifstofu Evrópuþingsins í Svíþjóð er því einnig fagnað að gildi Brussel hafi núna öðlast lagalegt forræði fram yfir þjóðleg sjónarmið aðildarríkjanna. Því hefur verið boðað til fræðslufundar fyrir blaðamenn, álitsgjafa og aðra sem vilja kynna sér hvaða kröfur nú verði gerðar til starfsemi þeirra svo þeir fari ekki gegn niðurstöðu ESB-dómstólsins.
Allir eru þó ekki jafn ánægðir með þessa tilfærslu frekara valds til Brussel og skerðingu á þjóðlegu sjálfsforræði innan sambandsins. Stuðningsmenn dómsins líta á hann sem vörn fyrir grundvallarréttindum og lýðræðislegum meginreglum. Gagnrýnendur telja hins vegar að hann marki stórt skref í átt að Evrópusambandi þar sem möguleikar aðildarríkja til að velja eigin pólitíska leið verða sífellt takmarkaðri. Brussel ætti því að þeirra mati fremur að stíga eitt eða fleiri skref til baka.
Hvaða afstöðu sem menn hafa, þá virðist eitt vera ljóst: Dómur ESB-dómstólsins í málinu gegn Ungverjalandi snýst um miklu meira en einstök þjóðleg barnaverndarlög.