Alræðismyrkur Evrópusambandsins leggst yfir Ungverjaland
Eftir fall Viktors Orbán hefur ný ríkisstjórn Ungverjalands hafið umfangsmiklar hreinsanir á gamla valdakerfinu. Stjórnarskrárbreytingar koma í veg fyrir að Orbán geti snúið aftur, reyndum stjórnmálamönnum Fidesz gæti verið bannað að sitja áfram á þingi og forseta landsins hefur verið vikið úr embætti áður en kjörtímabili hans lauk. Jafnframt hefur Ungverjaland hratt breytt stefnu sinni í ýmsum þeim málum þar sem Orbán hafði áður ögrað Brussel. Breska blaðið UnHerd lýsir þróuninni þannig að Evrópa hafi „sigrað Ungverjaland“ – og sakar ESB um tvöfalt siðgæði þegar ný ríkisstjórn, sem er hliðholl Brussel, brýtur niður valdastöðu andstæðinga sinna.
Það er breski höfundurinn og dálkahöfundur UnHerd, Thomas Fazi, sem í ítarlegri greiningu lýsir því sem gerst hefur í Ungverjalandi síðan Péter Magyar og flokkur hans Tisza tóku við völdum af Viktor Orbán.
Greinin birtist 6. ágúst undir fyrirsögninni „How Europe conquered Hungary“, með undirfyrirsögninni „Liberal authoritarianism is on the move“. Kenning Fazi er sú að nýja ríkisstjórnin láti sér ekki nægja að breyta stefnu Orbáns heldur reyni hún að endurskipuleggja stjórnmálakerfið með þeim hætti að mjög erfitt verði fyrir Fidesz og Orbán að komast nokkurn tíma aftur til valda. Sókn nýju ríkisstjórnarinnar gengur undir heitinu „Operation Purgatory“ og felst samkvæmt UnHerd bæði í stjórnsýsluaðgerðum og umfangsmiklum breytingum á ungversku stjórnarskránni.
Stjórnarskrárbreyting útilokar Orbán ævilangt
Ein umfangsmesta breytingin er 16. viðauki stjórnarskrárinnar. Þar er sett átta ára hámark á samanlagðan embættistíma forsætisráðherra Ungverjalands, sem samsvarar tveimur kjörtímabilum. Reglan gildir afturvirkt. Þar sem Viktor Orbán hefur þegar verið forsætisráðherra í samtals um 20 ár þýðir breytingin að honum persónulega er gert ókleift að verða nokkurn tíma aftur ríkisstjórnarleiðtogi.
UnHerd lýsir ákvæðinu sem svo augljóslega beint gegn fyrrverandi forsætisráðherranum að gagnrýnendur séu farnir að kalla það „Lex Orbán“. Fazi dregur jafnframt í efa sjálfa meginregluna að baki takmörkuninni. Takmarkanir á fjölda kjörtímabila forseta tíðkast í mörgum ríkjum en eru mun sjaldgæfari í þingræðisríkjum þar sem ríkisstjórnarleiðtoginn er háður stuðningi meirihluta þingsins. Afleiðingin er í reynd sú að ungverskir kjósendur geta ekki lengur komið Orbán aftur í embætti forsætisráðherra, óháð því hversu mikinn stuðning hann eða Fidesz kynnu að fá í framtíðinni.
Reyndum þingmönnum bannað að sitja áfram
En breytingarnar einskorðast ekki við Orbán. Með 17. viðauka stjórnarskrárinnar er einnig sett tólf ára hámark á það hversu lengi einstaklingur má sitja á ungverska þinginu. Þetta ákvæði bitnar einnig fyrst og fremst á gömlu stjórnarandstöðunni.
Fidesz og bandalagsflokkur hans KDNP hafa verið lykilaðilar í ungverskum stjórnmálum í áratugi og eiga samkvæmt UnHerd á hættu að missa stóran hluta reyndustu stjórnmálamanna sinna. Enginn núverandi þingmaður stjórnarflokksins Tisza verður hins vegar fyrir áhrifum af takmörkuninni.
Fazi bendir jafnframt á að breytingin bitni ekki eingöngu á hægrinu. Nokkrir gamalreyndir stjórnmálamenn ungversku vinstrihreyfingarinnar eiga einnig á hættu að verða útilokaðir frá þingstörfum í framtíðinni. Afleiðingin er að hans mati sú að mjög stór hluti gömlu stjórnmálastéttarinnar hverfur í einu vetfangi.
Forsetanum vikið frá með stjórnarskrárbreytingu
Enn meiri athygli hefur meðferðin á fyrrverandi forseta Ungverjalands, Tamás Sulyok, vakið. Sulyok var kjörinn af þinginu í febrúar 2024 og kjörtímabil hans átti í raun að standa til ársins 2029. Eftir kosningasigur Tisza sakaði Magyar hann um að vera pólitískan framlengdan arm Orbáns og krafðist afsagnar hans. Þegar Sulyok neitaði hefði ríkisstjórnin samkvæmt gildandi stjórnarskrá getað reynt að víkja honum frá með sérstöku ferli sem svipar til embættisákæru. Þess í stað var málið leyst með því að stjórnarmeirihlutinn breytti sjálfri stjórnarskránni. Í einum viðaukanna var einfaldlega kveðið á um að kjörtímabili sitjandi forseta lyki sama dag.
UnHerd lýsir aðferðinni sem „Lex Sulyok“ og bendir á að engin fyrri ríkisstjórn Ungverjalands hafi gengið svo langt að víkja sitjandi forseta frá með þessum hætti. Jafnvel Amnesty International í Ungverjalandi gagnrýndi ferlið samkvæmt UnHerd. Sulyok leitaði einnig til Feneyjanefndar Evrópuráðsins, sem fjallar um stjórnarskrármál og meginreglur réttarríkisins. Engin niðurstaða lá þó fyrir áður en honum var vikið úr embætti. Samkvæmt greininni er niðurstöðu nefndarinnar ekki að vænta fyrr en síðar á árinu.
Stjórnlagadómstólnum einnig breytt
Nýja ríkisstjórnin hefur einnig beint sjónum sínum að stofnunum dómskerfisins. Lögbundinn 70 ára eftirlaunaaldur dómara við stjórnlagadómstólinn er tekinn upp að nýju. Samkvæmt UnHerd þýðir þetta að forseti dómstólsins og þrír aðrir dómarar neyðast til að láta af störfum. Þar með fær ríkisstjórn Magyars tækifæri til að breyta samsetningu dómstólsins verulega þegar á fyrsta kjörtímabili sínu.
Jafnframt er komið á fót nýrri stofnun sem hefur það hlutverk að rekja og endurheimta opinberar eignir sem sagðar eru hafa verið meðhöndlaðar eða nýttar með ólögmætum hætti í tíð fyrri ríkisstjórnar. Vandamálið, að mati Fazi, er ekki að grunur um spillingu sé rannsakaður heldur að hlutverk nýju stofnunarinnar beinist sérstaklega gegn fyrrverandi ríkisstjórn Fidesz, þótt Ungverjaland hafi þegar aðrar stofnanir sem geta rannsakað lögbrot og spillingu.
András Schiffer, fyrrverandi leiðtogi Græningja, sem vitnað er til í UnHerd, heldur því fram að tilgangurinn sé að gera Fidesz pólitískt ókleift að keppa um völd með dómsmálum og opinberum rannsóknum.
Ríkisfjölmiðlar stöðvaðir – ráðist gegn Fidesz
Stjórnarskrárbreytingarnar eru jafnframt aðeins hluti þess sem UnHerd lýsir sem stærri sókn gegn gamla valdakerfi Orbáns. Nýja ríkisstjórnin hefur meðal annars stöðvað fréttastarfsemi ríkisrekna almannaþjónustumiðla landsins. Stofnanir sem tengjast fyrri ríkisstjórn, þar á meðal Mathias Corvinus Collegium og Danube Institute, hafa einnig orðið fyrir barðinu á aðgerðunum.
Auk þess gerðu yfirvöld húsleit í húsnæði þar sem netþjónar Fidesz voru staðsettir. Gagnagrunnar voru gerðir upptækir og vefsíða flokksins var tekin niður, samkvæmt UnHerd. Fidesz og Orbán hafa því sakað ríkisstjórn Magyars um að afnema aðgreiningu valds, ráðast gegn sjálfstæðum stofnunum og beita ríkisvaldinu til að ofsækja stjórnarandstöðuna.
Kaldhæðnin, bendir Fazi á, er sú að ásakanirnar eru að stórum hluta þær sömu og ESB og gagnrýnendur Orbáns beindu gegn Fidesz meðan flokkurinn var við völd. Munurinn, að mati Fazi, er sá að nýja ríkisstjórnin hafi gengið lengra á sumum sviðum en Orbán gerði. Hann bendir sérstaklega á brottvikningu forsetans og reglur sem beinlínis koma í veg fyrir að nafngreindir eða auðþekkjanlegir pólitískir andstæðingar geti snúið aftur til valda.
Utanríkisstefnu Ungverjalands gjörbreytt
Samhliða því sem gamla stjórnmálakerfið er brotið niður eru fyrri átakalínur Ungverjalands gagnvart ESB flótt fjarlægðar. Í stjórnartíð Orbáns varð Ungverjaland eitt þeirra ESB-ríkja sem hvað skýrast lögðust gegn ákveðnum þáttum í stefnu sambandsins gagnvart Rússlandi og Úkraínu. Nýja ríkisstjórnin hefur farið í gagnstæða átt.
Samkvæmt UnHerd hefur Magyar aflétt neitunarvaldi Ungverjalands gagnvart Friðarsjóði Evrópu, European Peace Facility, en í gegnum hann fá ESB-ríki meðal annars endurgreiddan kostnað vegna vopna sem send eru til Úkraínu. Ungverjaland leggst heldur ekki lengur gegn því að aðildarviðræður Úkraínu og ESB hefjist. Magyar hefur auk þess gefið til kynna að Ungverjaland muni ekki lengur beita neitunarvaldi sínu til að hindra frekari refsiaðgerðir gegn Rússlandi.
Jafnframt er búist við að ríkisstjórnin dragi smám saman úr háði landsins á rússneskri olíu og gasi og afnemi hluta af efnahagsstefnu Orbáns, þar á meðal verðstýringu og orkuniðurgreiðslur.
ESB losaði um tíu milljarða evra
Það er fyrst og fremst framganga ESB eftir valdaskiptin sem liggur að baki harðri niðurstöðu greinar UnHerd. Í stjórnartíð Orbáns hélt Brussel eftir háum fjárhæðum úr sjóðum ESB með vísan til vandamála varðandi réttarríkið og lýðræðislegar stofnanir. Eftir ríkisstjórnarskiptin hafa um tíu milljarðar evra af áður frystu fé verið losaðir, samkvæmt UnHerd.
Að mati Fazi verður mótsögnin sérstaklega áberandi vegna þess að nýja ríkisstjórnin grípur samtímis til aðgerða sem að hans mati eru að minnsta kosti jafn umdeilanlegar út frá þeim réttarríkisreglum sem ESB áður vísaði til gegn Orbán. Hann bendir einnig á hvernig hluti frjálslyndra ungverskra lögfræðinga hafi breytt afstöðu sinni eftir ríkisstjórnarskiptin. Í grein í lögfræðiritinu Verfassungsblog hefur brottvikning forsetans til dæmis verið varin sem óvenjulegt en ásættanlegt skref, þar sem nýi meirihlutinn sé talinn vera að reyna að byggja upp nýtt stjórnskipulag sem styður grundvallargildi ESB.
Að mati Fazi sýnir þetta grundvallarmótsögn: hægt sé að sætta sig við inngrip í hefðbundnar leikreglur réttarríkisins þegar þau eru framkvæmd í þeim tilgangi að verja það sem jafnframt er skilgreint sem réttarríki og gildi ESB.
Samanburður við Pólland
UnHerd dregur einnig upp hliðstæður við Pólland eftir að ESB-væn ríkisstjórn Donalds Tusk tók við völdum árið 2023. Þar lenti nýja ríkisstjórnin einnig í hörðum átökum, meðal annars um ríkisfjölmiðla og dómskerfið, þegar taka átti yfir eða breyta stofnunum sem höfðu verið byggðar upp í tíð fyrri ríkisstjórnar PiS. Þrátt fyrir deilurnar breyttist samband ESB við Varsjá hratt og áður frystir fjármunir ESB voru losaðir.
Fazi telur sama mynstur nú sjást í Ungverjalandi: þegar ríkisstjórn á í átökum við Brussel eru brot á stofnanalegum reglum metin mjög harkalega, en mun meira umburðarlyndi ríkir þegar ESB-væn ríkisstjórn beitir óvenjulegum aðferðum til að brjóta niður kerfi fyrri ríkisstjórnar.
Uppreisnargjörnum nýlendum ESB refsað
Það er í þessu samhengi sem UnHerd kemst að ögrandi niðurstöðu greinarinnar. Að mati Fazi snýst þróunin ekki aðeins um að Viktor Orbán hafi tapað kosningum og ríkisstjórn með aðra stefnu tekið við. Hann telur að verið sé að byggja hið nýja stjórnmálakerfi þannig upp að erfitt verði að endurvekja fyrri ESB-gagnrýna stefnu Orbáns, jafnvel þótt almenningsálitið breytist aftur.
Orbán sjálfum er bannað að snúa aftur sem forsætisráðherra. Margir af reyndustu þingmönnum hans eiga á hættu að hverfa af þingi. Stjórnlagadómstólnum er breytt. Stofnanir sem tengjast fyrri ríkisstjórn eru lagðar niður eða sæta rannsóknum. Samhliða þessu er efnahagsstefnan og stefnan gagnvart Rússlandi og Úkraínu færð nær þeirri línu sem lengi hefur verið rekin frá Brussel.
Þess vegna lýsir Fazi þróuninni þannig að ESB hafi ekki aðeins tekist að sigra pólitískt eitt af sínum erfiðustu aðildarríkjum, heldur jafnframt tryggt að ekki verði auðvelt að endurreisa sömu andstöðu. UnHerd dregur þróunina saman með þeim orðum að ESB virðist vilja „refsa uppreisnargjörnu nýlendunni“ með því að tryggja að hún geti aldrei gert uppreisn á ný.
Þetta er sterk niðurstaða, en breytingarnar sem hún byggist á – ævilöng útilokun Orbáns frá embætti forsætisráðherra, tímamörk á setu þingmanna, brottvikning forsetans áður en kjörtímabili hans lauk, breytingar á stjórnlagadómstólnum og hröð stefnubreyting Ungverjalands gagnvart ESB og Úkraínu – eru jafnframt kjarninn í þeirri þróun sem breska blaðið vekur nú athygli á.