Heilbrigð börn í Danmörku, sem voru í lítilli hættu á að veikjast alvarlega af Covid-19, voru hvött til að láta bólusetja sig til að vernda fullorðna og draga úr smitdreifingu. Nú hafa alvarlegir og varanlegir skaðar verið viðurkenndir sem tengjast bólusetningunum og málin vekja á ný upp spurninguna um hvaða verð einstök börn greiddu fyrir samfélagslegt markmið fjöldabólusetninganna.
Börnin voru ekki bólusett fyrst og fremst sér til verndar. Þegar danska heilbrigðisstofnunin (Sundhedsstyrelsen) mælti haustið 2021 með Covid-bólusetningu fyrir börn allt niður í fimm ára aldur skrifaði stofnunin skýrt að vernd barnanna væri ekki meginmarkmiðið.
Börn urðu sjaldan alvarlega veik, en áttu með bólusetningunni að stuðla að því að rjúfa smitkeðjur og vernda foreldra, afa og ömmur og aðra viðkvæma hópa.
Þetta gerir nýju bótamálin að mikilvægu álitaefni. Að baki tölfræði yfirvalda um tíu samþykkt bótamál eru börn og fjölskyldur sem hafa þurft að búa við meðal annars hjartavöðvabólgu, langvinnan ofsakláða og bólgusjúkdóma í miðtaugakerfinu.
Veikindin hafa staðist háan lagalegan þröskuld. Danska bótastofnunin Patienterstatningen krefst bæði þess að líklegt orsakasamband sé á milli bólusetningar og skaða og að skaðinn sé sjaldgæfur, alvarlegur og meiri en einstaklingur geti með sanngirni talist þurfa að þola.
Allan Randrup Thomsen, prófessor í veirufræði við Kaupmannahafnarháskóla, segir í samtali við Berlingske að málin sýni hina dökku hlið fjöldabólusetninganna. Yfirvöld hafi starfað undir miklum þrýstingi og byggt ákvarðanir sínar á þeirri þekkingu sem þá var fyrir hendi, en fyrir einstakt barn og fjölskyldu þess geti afleiðingarnar verið nánast hörmulegar.
Þegar fólk er bólusett til að bæta heilsu samfélagsins í heild verði því að vega ávinning og áhættu af sérstakri varfærni.
Milljónabætur vegna alvarlegra skaða
Danska bótastofnunin Patienterstatningen greinir frá því í samantekt sem uppfærð var 29. júlí að þrjú börn á aldrinum 5–11 ára og sjö börn á aldrinum 12–17 ára hafi fengið bótakröfur sínar samþykktar. Öll tíu samþykktu barnamálin eru skráð undir bóluefni Pfizer-BioNTech.
Alls hafa 78 börn sótt um bætur. Af þeim hafa 67 fengið synjun en eitt mál er enn óafgreitt. Synjun þýðir ekki endilega að barnið hafi ekki orðið fyrir einkennum, heldur að málið hafi ekki uppfyllt lagaskilyrði fyrir bótagreiðslu.
Berlingske hefur fengið sérstaka samantekt frá Patienterstatningen sem nær til sjö barna á aldrinum 12–17 ára og tveggja barna undir 12 ára aldri. Þessum níu börnum höfðu samanlagt verið dæmdar bætur að fjárhæð 3.184.801 danskar krónur.
Opinber tölfræði, sem var uppfærð sama dag og grein Berlingske birtist, sýnir hins vegar þrjú samþykkt bótamál meðal barna undir 12 ára aldri og þar með alls tíu samþykkt barnamál. Þar sem ekki kemur fram hvenær gögn blaðsins voru tekin saman er aðeins hægt að tengja uppgefna bótafjárhæð við þau níu mál sem fram koma í samantekt Berlingske, en ekki við tíunda málið.
Samkvæmt blaðinu eru meðal þeirra skaða sem börnin urðu fyrir langvinnur ofsakláði, gollurshússbólga og hjartavöðvabólga, bólgur í miðtaugakerfi og MOG-sjúkdómur. MOG-sjúkdómur er sjaldgæfur sjálfsofnæmisbólgusjúkdómur sem getur meðal annars lagst á sjóntaugar, mænu og heila.
Bæturnar geta tekið til varanlegs heilsutjóns, tekjumissis, skertrar starfsgetu og kostnaðar vegna læknismeðferðar. Í Danmörku greiðir ríkið bætur vegna skaða af völdum bólusetninga.
Fyrir börn yngri en 15 ára er heimilt að reikna bætur vegna framtíðarmissis starfsgetu út frá varanlegu heilsutjóni, jafnvel áður en hægt er að meta hvernig skaðinn muni hafa áhrif á atvinnuþátttöku síðar á ævinni.
„Öruggt og árangursríkt“ – en ávinningur barnanna var aukaatriði
Danmörk mælti í júní 2021 með Covid-bólusetningu fyrir börn á aldrinum 12–15 ára. Þann 26. nóvember sama ár var ráðleggingin útvíkkuð til barna á aldrinum 5–11 ára. Í tilkynningu sinni á þeim tíma taldi danska heilbrigðisstofnunin (Sundhedsstyrelsen) að það væri „öruggt og árangursríkt“ að bólusetja börn.
Rökstuðningurinn byggðist þó fyrst og fremst á samfélagslegum sjónarmiðum. Bólusetningarnar áttu að rjúfa smitkeðjur, auka hjarðónæmi, létta álag á heilbrigðiskerfinu og stuðla að eðlilegra daglegu lífi. Samkvæmt upplýsingum sem Berlingske birtir voru um 80% barna á aldrinum 12–15 ára og 46% barna á aldrinum 5–11 ára bólusett.
Samkvæmt danskri stöðuskýrslu voru alls gefnir 638.077 bóluefnaskammtar til barna á aldrinum 5–15 ára á árinu 2021 einu saman.
Þegar Delta-afbrigðið vék skömmu síðar fyrir Omikron-afbrigðinu veiktust rökin um að bólusetning barna myndi draga úr smitdreifingu. Danskir barnalæknar voru þegar í janúar 2022 ósammála um gagnsemi bólusetninganna. Síðar sama ár viðurkenndi þáverandi forstjóri Sundhedsstyrelsen, Søren Brostrøm, að útvíkkun bólusetninganna til barna hefði eftir á að hyggja ekki skilað teljandi árangri við stjórn faraldursins.
Þessi niðurstaða vegur þungt þegar hún er borin saman við litla áhættu barna á alvarlegum Covid-veikindum og þá skaða sem nú hafa verið viðurkenndir. Þótt alvarlegar aukaverkanir séu sjaldgæfar gerir það þær ekki síður raunverulegar fyrir þá sem fyrir þeim verða. Og þegar væntanlegur ávinningur bólusetningarinnar lá fyrst og fremst hjá öðrum en barninu sjálfu verður krafan um varfærni meiri, ekki minni.
Heildarmynd eftir fjöldabólusetningarnar
Uppfærð tölfræði dönsku yfirvaldanna nær til 3.334 bótaumsókna frá bæði börnum og fullorðnum vegna Covid-bólusetninga í Danmörku. Hingað til hafa 372 umsóknir verið samþykktar, 2.926 hafnað og 36 mál eru enn óafgreidd. Þessar tölur má ekki rugla saman við hefðbundnar tilkynningar um aukaverkanir, sem einar og sér staðfesta ekki orsakasamband.
Bótaákvarðanirnar eru hins vegar mál þar sem stjórnvöld hafa, að undangenginni rannsókn, komist að þeirri niðurstöðu að lagaskilyrði fyrir bótagreiðslum séu uppfyllt.
Ávinningur Covid-bólusetninga fyrir eldra fólk og áhættuhópa er um leið mikilvægur hluti af heildarmyndinni. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) hefur áætlað að bólusetningarnar hafi dregið úr dánartíðni í Evrópusvæði stofnunarinnar um að minnsta kosti 57% og bjargað meira en 1,4 milljónum mannslífa fram til mars 2023. Flest þeirra sem björguðust voru eldri en sextíu ára, sá aldurshópur sem var í mestri hættu á alvarlegum veikindum og dauða.
Sá mikli ávinningur fyrir eldri áhættuhópa svarar þó ekki sjálfkrafa þeirri spurningu hvort rétt hafi verið að beita sömu bólusetningarstefnu gagnvart heilbrigðum börnum, sérstaklega þegar yfirlýst markmið var að vernda aðra. Danmörk mælir ekki lengur með reglubundinni Covid-bólusetningu fyrir heilbrigð börn.
Nú er aðeins mælt með bólusetningu fyrir lítinn hóp barna sem eru í sérstakri hættu á alvarlegum sjúkdómi.
Dönsku bótamálin gefa því skýrari mynd af afleiðingunum en talan tíu ein og sér gefur til kynna. Þau sýna hvað getur gerst þegar almenn bólusetningarherferð nær til einstaklinga sem sjálfir hafa litlar væntanlegar læknisfræðilegar gagnsemi af bólusetningunni, á sama tíma og samfélagið gerir ráð fyrir þátttöku þeirra.
Danski læknirinn Christine Stabell Benn hefur bent á að hætta sé á að bólusetningarskaðar verði hunsaðir í pólitískri umræðu.