Björn Bjarnason, fyrrverandi dómsmálaráðherra, segir niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar skýra höfnun á þeirri grundvallarstefnu sem Viðreisn var stofnuð um. Hann telur niðurstöðuna jafnframt svo alvarlegt áfall fyrir ríkisstjórnina og Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur utanríkisráðherra að fráleitt sé að hún sitji áfram í embætti. bjorn.is
Björn Bjarnason fjallar um úrslit þjóðaratkvæðagreiðslunnar í grein sem hann birtir á vef sínum í dag undir fyrirsögninni „Viðreisnarstefnunni hafnað“. Þar beinir hann sjónum sérstaklega að pólitískum afleiðingum ósigurs já-hliðarinnar fyrir Viðreisn og ríkisstjórnina.
Íslendingar höfnuðu því að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið með 52,8% atkvæða gegn 47,2%. Nei-hliðin hafði meirihluta í fjórum af sex kjördæmum en já-hliðin sigraði í Reykjavíkurkjördæmunum tveimur. Kjörsókn var 82,5%.
Segir ríkisstjórnina hafa orðið fyrir áfalli
Björn segir niðurstöðuna vera áfall fyrir ríkisstjórnina. Hún hafi sjálf ákveðið við myndun sína að setja fyrirheit um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald ESB-viðræðna inn í stjórnarsáttmálann, þótt ekki væri meirihluti fyrir ESB-aðild á Alþingi.
Með þessu hafi eitt helsta baráttumál Viðreisnar, allt frá stofnun flokksins árið 2016, orðið að formlegu ríkisstjórnarmáli. Björn rifjar upp að umræðan um að flýta þjóðaratkvæðagreiðslunni hafi fengið aukinn kraft eftir stormasaman fund Donalds Trump Bandaríkjaforseta og Volodymyrs Zelenskíj Úkraínuforseta í Hvíta húsinu í febrúar 2025.
Dagur B. Eggertsson, þingmaður Samfylkingarinnar, hafi í kjölfarið talið nauðsynlegt að flýta atkvæðagreiðslunni vegna óvissu í heimsmálum og Þorgerður Katrín hafi síðar tekið undir þau sjónarmið. Málið hafi síðan verið sett af stað að nýju í janúar 2026.
Gagnrýnir röksemdina um að „sjá samning“
Björn gagnrýnir sérstaklega þá meginröksemd já-hliðarinnar að nauðsynlegt væri að hefja viðræður til þess að Íslendingar gætu „séð samning“ áður en endanleg afstaða yrði tekin til aðildar.
Hann segir þá framsetningu ekki standast gagnvart þeim sem þekkja aðildarferli ESB. Tilgangur aðildarviðræðna sé að hans mati ekki að ESB og umsóknarríki semji frá grunni um hvað sambandið sé, heldur að laga umsóknarríkið að regluverki og grundvallarreglum ESB.
Björn tengir þetta beint við sögu Viðreisnar. Að hans mati hafi þeir sem klufu sig frá Sjálfstæðisflokknum á árunum 2013 til 2016 mótað þá pólitísku hugmynd að hægt væri að skilja aðildarviðræður frá vilja til þess að ganga í ESB. Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar sé höfnun á þessari hugmynd. Björn orðar niðurstöðu sína með sjómannamáli og segir:
„Þessari stefnu hefur nú verið hafnað og Viðreisn er strönduð á eigin skeri.“
Vill að skipt verði um utanríkisráðherra
Björn gengur lengra og telur niðurstöðuna eiga að hafa afleiðingar fyrir stöðu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur sem utanríkisráðherra. Hann bendir á að Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra og Inga Sæland, formaður Flokks fólksins, virðist samkvæmt yfirlýsingum þeirra vilja halda ríkisstjórnarsamstarfinu áfram og treysta Þorgerði Katrínu áfram fyrir utanríkismálunum.
Björn telur það ranga niðurstöðu:
„Hvað sem flakinu af Viðreisn líður er fráleitt að ekki verði skipt um utanríkisráðherra.“
Hann rifjar upp að Þorgerður Katrín hafi tekið óvænt við formennsku í Viðreisn skömmu fyrir þingkosningarnar 2017 þegar staða flokksins var erfið. Hún hafi síðan haldið flokknum á floti en að mati Björns siglt honum í strand með niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar.
Hann gerir jafnframt greinarmun á því hvort flokksmenn Viðreisnar vilji áfram hafa Þorgerði Katrínu sem formann og því hvort hún eigi að gegna embætti utanríkisráðherra eftir úrslitin. Björn lýkur greininni á þungum nótum og segir málið stærra en framtíð Viðreisnar:
„Þar er ekki aðeins trúverðugleiki ríkisstjórnarinnar í húfi heldur íslenska lýðveldisins og samskipta þess við önnur ríki.“
Grein Björns má lesa í heild hér: