Carl Baudenbacher, fyrrverandi forseti EFTA-dómstólsins, segir niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst vera mun stærri pólitísk tíðindi en 52,8% meirihlutinn gefi einn og sér til kynna. Nei-hreyfingin hafi staðið frammi fyrir gríðarlegu mótvægi frá stjórnvöldum, fjölmiðlum og fræðasamfélaginu en engu að síður unnið sigur sem „jaðrar við kraftaverk“. Niðurstaðan staðfesti að Íslendingar kjósi EES/EFTA-leiðina og varðveislu fullveldis fremur en ESB-aðild.
Þetta kemur fram í ítarlegri grein sem prófessor Carl Baudenbacher birti í Vísi 31. ágúst, tveimur dögum eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna.
Baudenbacher þekkir stöðu Íslands innan EES vel. Hann var forseti EFTA-dómstólsins á árunum 2003–2017 og sat meðal annars í forsæti dómsins þegar Icesave-málið var dæmt árið 2013.
RÚV tók afstöðu með ríkisstjórninni
Hann telur að ríkisstjórnin hafi haft nær öll tromp á hendi í kosningabaráttunni. Donald Trump Bandaríkjaforseta var beitt sem Grýlu á landsmenn ásamt háum vöxtum og þeirri röksemd að þjóðin væri ekki að greiða atkvæði um ESB-aðild heldur aðeins verið að kanna hvað sambandið hefði upp á að bjóða.
Raunverulegar afleiðingar hugsanlegrar aðildar hafi hins vegar að mestu verið látnar liggja milli hluta, að sjávarútveginum undanskildum. Baudenbacher gagnrýnir sérstaklega framgöngu RÚV og Háskóla Íslands. Að hans mati gætti Ríkisútvarpið ekki hlutleysis heldur tók afstöðu með ríkisstjórninni. Hann rifjar einnig upp að Háskóli Íslands hafi með skömmum fyrirvara rift leigusamningi vegna salar þar sem halda átti fyrirlestur hans fyrir kosningarnar.
Ekki „naumur“ sigur heldur skýr lýðræðisleg niðurstaða
Baudenbacher hafnar því að eðlilegt sé að lýsa niðurstöðunni sem „naumum“ sigri. Hann bendir meðal annars á að Svíar samþykktu inngöngu í ESB árið 1994 með 52,3% atkvæða og sú niðurstaða hafi verið talin skýr og bindandi lýðræðisleg niðurstaða.
Þegar 52,8% Íslendinga hafni hins vegar endurupptöku aðildarviðræðna sé sami meirihluti skyndilega sagður naumur.
Að hans mati felst skýr pólitísk yfirlýsing í úrslitunum: Ísland vilji áfram sameina efnahagslega samþættingu við Evrópu og varðveislu fullveldis með aðild að EES á grundvelli EFTA-stoðarinnar.
Óttinn við Trump dugði ekki
Baudenbacher segir ríkisstjórnina hafa lagt mikla áherslu á Donald Trump og öryggismál Íslands, sérstaklega eftir ummæli og vangaveltur um Grænland og Ísland.
Eftir því sem styrkur nei-hliðarinnar varð sýnilegri síðustu daga kosningabaráttunnar hafi meira verið hamrað á þessari ógnarmynd. Kjósendur hafi þó ekki látið sannfærast.
Baudenbacher bendir á að Ísland sé aðili að NATO og hafi um áratugaskeið byggt öryggi sitt á Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin. ESB hafi engan sameiginlegan her og sé sjálft enn háð bandarískum hernaðarmætti á mikilvægum sviðum.
„Aðeins viðræður“ ekki saklaust skref
Ein helsta röksemd já-hliðarinnar var að þjóðin væri aðeins að ákveða hvort kanna ætti hvað ESB gæti boðið Íslandi og að kjósendur gætu síðar hafnað aðildarsamningi. Baudenbacher telur þessa framsetningu villandi.
Þegar aðildarviðræður séu hafnar verði til pólitískar væntingar, þrýstingur aukist og pólitísk staða málsins breytist. Reynslan frá Sviss sýni hversu erfitt geti reynst að snúa við þegar ríki hefur einu sinni lagt af stað eftir ákveðinni Evrópupólitískri braut.
Hann telur jafnframt að við aðildarviðræður hefði hafist mun öflugri ESB-herferð á Íslandi þar sem varað yrði við einangrun, óstöðugleika og skorti á raunhæfum valkostum við aðild. Slík herferð hafi í raun þegar verið byrjuð.
„Sæti við borðið“ kostar sitt
Baudenbacher tekur einnig fyrir þau rök að vegna þess að Ísland innleiði þegar mikið af löggjöf ESB í gegnum EES eigi landið að ganga í sambandið til þess að öðlast „sæti við borðið“. Hann segir formlega þátttöku í ákvörðunum í Brussel ekki tryggja litlu ríki raunveruleg áhrif.
Sæti í ráðherraráðinu, nokkrir Evrópuþingmenn og hugsanlega einn framkvæmdastjóri verði að vega gegn því ákvörðunarvaldi sem Ísland myndi missa á mikilvægum sviðum.
Þar nefnir hann sérstaklega sjávarútveg, landbúnað, gjaldmiðilsmál, utanríkisviðskipti og stofnanalegt sjálfstæði.
EES-samningurinn hafi vissulega þann annmarka að Ísland hafi takmarkaða aðkomu að endanlegri ákvarðanatöku ESB. Á móti haldi landið sjálfstæði sínu á mörgum sviðum sem séu þjóðinni sérstaklega mikilvæg.
Icesave sýndi gildi EFTA-stoðarinnar
Baudenbacher leggur sérstaka áherslu á sjálfstætt stofnanakerfi EFTA-ríkjanna. Við ESB-aðild myndi Ísland yfirgefa EFTA-stoð EES, þar með talið Eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstólinn.
Hann nefnir Icesave-málið sem skýrt dæmi um hvers vegna þetta geti skipt Ísland miklu máli.
EFTA-dómstóllinn hafnaði árið 2013 kröfum Eftirlitsstofnunar EFTA í málinu og komst að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið bæri ekki þá ábyrgð sem krafist hafði verið vegna erlendra innstæðueigenda Landsbankans.
Baudenbacher segir málið hafa sýnt raunverulegt gildi EFTA-stoðarinnar: sjálfstæður dómstóll hafi leyst úr málinu á lagalegum grundvelli þrátt fyrir mikinn pólitískan þrýsting.
Hann undirstrikar jafnframt að EFTA-dómstóllinn sé ekki undir Evrópudómstólnum í neinu réttarfarslegu stigveldi.
Unga fólkið snerist gegn ESB
Eitt athyglisverðasta atriðið í greiningu Baudenbachers er þáttur unga fólksins í sigri nei-hliðarinnar. Hann telur umræðuna um svokallað Chat Control, fyrirhugað eftirlit ESB með einkasamskiptum, líklega hafa átt verulegan þátt í því að beina yngri kjósendum að nei-hliðinni.
Málið snerti beint stafrænt frelsi og friðhelgi einkalífs sem skipti yngri kynslóðir miklu.
Hann vísar til kannana þar sem um 60% kjósenda á aldrinum 18–29 ára ætluðu að hafna tillögunni og bendir jafnframt á að ungt fólk hafi verið mjög áberandi meðal sjálfboðaliða nei-hreyfingarinnar.
Þetta sé mikilvægt vegna þess að það gangi gegn þeirri mynd að andstaða við ESB sé fyrst og fremst byggð á fortíðarþrá. Að mati Baudenbachers var niðurstaðan þvert á móti einnig atkvæði ungu kynslóðarinnar um framtíðina.
Fiskurinn, landbúnaðurinn, krónan og orkan
Baudenbacher telur yfirráð yfir sjávarauðlindinni órjúfanlegan hluta íslensks fullveldis. Við ESB-aðild hefði þurft að takast á við það grundvallaratriði að hvaða marki yfirráð yfir fiskveiðiauðlindinni færðust undir sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins.
Svipuð sjónarmið eigi við um landbúnað, þar sem lítið land með sérstakar landfræðilegar og loftslagslegar aðstæður hafi ríka hagsmuni af því að stjórna eigin stuðningskerfum, framleiðslustöðlum og fæðuöryggi.
Hann nefnir einnig krónuna og bendir á að eigin gjaldmiðill hafi hjálpað Íslandi við aðlögun eftir bankahrunið 2008.
Orkumálin skipti sömuleiðis máli. Ísland hafi einstaka stöðu vegna einangraðs raforkukerfis sem byggist nær alfarið á vatnsafli og jarðhita. Lágt og stöðugt raforkuverð sé mikilvægt samkeppnisforskot sem landið eigi ekki að fórna.
Skilaboð langt út fyrir Ísland
Baudenbacher telur úrslitin 29. ágúst hafa þýðingu langt út fyrir landsteinana. Þau séu góð tíðindi fyrir Noreg, Liechtenstein og Sviss vegna þess að þau styrki þá hugmynd að til séu raunhæfir og burðugir kostir í Evrópusamstarfi utan ESB.
EFTA-stoðin gæti jafnvel orðið enn mikilvægari í framtíðinni í samskiptum Evrópu við ríki á borð við Bretland, Sviss, Tyrkland eða Úkraínu.
Niðurstaðan hrekji jafnframt þá hugmynd að aðild að ESB og síðar upptaka evrunnar sé einhvers konar óhjákvæmilegur endastöð Evrópuríkja. Ísland sé aðili að EFTA, EES og Schengen en haldi samt eigin gjaldmiðli og sjálfstæði á mikilvægum sviðum.
Baudenbacher varpar því fram einfaldri spurningu sem hann telur að ESB-sinnar þurfi að svara:
Ef litlu, auðugu og lýðræðislegu ríki utan ESB og evrusvæðisins vegnar vel, í hverju felst þá efnahagslegur ávinningur þess af aðild?
„Trú á eigin framtíð“
Baudenbacher telur að niðurstaðan verði ekki skýrð með einangrunarhyggju eða andstöðu við Evrópu. Íslendingar hafi einfaldlega borið saman kostnað og ávinning.
ESB hafi í kosningabaráttunni verið kynnt sem lausn á fjölmörgum vandamálum Íslands. En sambandið glími sjálft við ofregluvæðingu, efnahagslegan veikleika stórra aðildarríkja, innflytjendamál, deilur um tjáningarfrelsi og sífellt meiri miðstýringu.
Þegar þetta hafi verið vegið gegn mögulegu fullveldistapi hafi meirihluti þjóðarinnar valið núverandi stöðu Íslands. Í augum Baudenbachers eru skilaboðin frá 29. ágúst því skýr: