Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræðum, skrifaði eftirfarandi grein fyrir The Conservative í tilefni 250 ára afmælis sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna. Hér í lauslegri þýðingu með aðstoð gervigreindar.
Hannes Hólmsteinn Gissurarson skrifar:
Við fyrstu sýn virðast bandarísku byltingarmennirnir, sem gáfu út Sjálfstæðisyfirlýsinguna 4. júlí 1776 fyrir 250 árum, hafa sótt innblástur til rómverska lýðveldisins. Þeir tóku upp rómverska heitið öldungadeild (Senate) fyrir efri deild sambandsríkisins, þar sem fulltrúar aðildarríkjanna áttu sæti. Byggingin sem hýsir tvær deildir þingsins, öldungadeildina og fulltrúadeildina, var nefnd Capitol, eftir hofi Júpíters á Kapítólhæðinni í Róm. Stofnendur sambandsríkisins létu jafnframt reisa flestar helstu opinberu byggingar í Washington, D.C., í nýklassískum stíl, þar á meðal Hvíta húsið, Hæstarétt og Capitol-bygginguna.
Tvær germanskar meginreglur
Þegar betur er að gáð virðist bandaríska lýðveldið þó fremur vera afurð germanskrar en rómverskrar stjórnmálaarfleifðar. Germönsku þjóðirnar fylgdu tveimur meginreglum, eins og þeim er lýst af rómverska sagnaritaranum Tacitusi á 1. öld e.Kr. og íslenska sagnaritaranum Snorra Sturlusyni á 13. öld: stjórn með samþykki hinna stjórnuðu og réttinum til uppreisnar.
Stjórn með samþykki fólksins fól í sér að þjóðfundir kusu konunga, settu lög, endurskoðuðu þau og útkljáðu deilur. Litið var á lögin sem sameiginlega arfleifð þjóðarinnar, líkt og tungumálið, sem þróaðist af sjálfu sér en var ekki lagt á að ofan. Eini raunverulegi löggjafinn var sagan sjálf, en ekki einstaklingar á borð við Hammúrabí, Sólon, Lýkúrgos eða síðar Justiníanus. Lögin byggðust á fordæmum og venjum.
Rétturinn til uppreisnar gilti ef konungur fór út fyrir valdheimildir sínar eða misbeitti þeim samkvæmt lögunum. Í Heimskringlu Snorra er að finna fjölmörg dæmi um þetta. Fræg er frásögnin af því þegar sænski lögsögumaðurinn Þorgnýr sagði Ánundi Ólafi Svíakonungi á þjóðfundi árið 1018 að ef hann héldi áfram hernaði gegn Norðmönnum yrði hann sviptur völdum og drepinn. Konungurinn lét þá undan.
Árið 1689 réttlætti enski heimspekingurinn John Locke hina svokölluðu dýrlegu byltingu (Glorious Revolution), þegar Jakob II var steypt af stóli, með vísan til þessara tveggja germönsku meginreglna.
Beint og óbeint lýðræði
Munurinn á fullveldi þjóðarinnar í borgríkjum Aþenu og rómverska lýðveldisins, annars vegar, og í germönskum og norrænum samfélögum, hins vegar, var sá að í Aþenu og Róm var engin hefð fyrir fulltrúalýðræði. Þetta voru borgríki þar sem frjálsir karlkyns borgarar tóku sjálfir ákvarðanir, en konur, þrælar og útlendingar voru útilokaðir.
Á Norðurlöndum, þar sem íbúarnir bjuggu að mestu dreift um víðáttumikil sveitasvæði, varð hins vegar nauðsynlegt að senda fulltrúa á þjóðfundi. Þessir fundir þróuðust síðar í stéttaþing og að lokum í þjóðþing. Á Englandi reis hinn engilsaxneski witan, eða ráð vitrra manna, sem Normannar höfðu lagt niður, aftur til lífs í enska þinginu árið 1265, sem skiptist fljótlega í tvær deildir.
Samráð eða þátttaka
Stundum er því haldið fram að rómverska lögmálið Quod omnes similiter tangit, ab omnibus comprobetur („Það sem varðar alla verður að hljóta samþykki allra“) sé lýsing á stjórn með samþykki hinna stjórnuðu. Til dæmis vitnar John Rawls í þetta í bók sinni A Theory of Justice sem miðaldareglu sem beri að taka alvarlega.
Í raun var þetta þó ekki forn rómversk meginregla. Hún er úr Lagasafni Justiníanusar, sem tekið var saman á 6. öld. Þar að auki var hún upphaflega ekki almenn lagaregla. Hún átti aðeins við í erfðamálum þar sem allir sameiginlegir forráðamenn þurftu að samþykkja að sameiginlegu hlutverki þeirra lyki.
Miklu síðar tók kaþólska kirkjan þessa reglu upp sem almenna meginreglu um að þegnar skyldu samþykkja lög sem snertu þá. Með öðrum orðum fól hún í sér að löggjafinn skyldi leita álits þegna sinna áður en slík lög væru sett. Það er þó ekki hið sama og germanska meginreglan um að þjóðfundir móti lögin sjálfir í sjálfsprottnu ferli aðlögunar og endurskoðunar.
Gildi fulltrúalýðræðis
Það er rétt að Tómas frá Akvínó kenndi að vald konunga væri takmarkað af náttúrulögmálinu og að unnt væri að steypa konungi af stóli ef hann yrði harðstjóri. Hann var þó ekki að fjalla um rómverska lýðveldið.
Hugmyndin um fulltrúalýðræði á rætur sínar að rekja til hinna fornu germönsku meginreglna um stjórn með samþykki þjóðarinnar og réttinn til uppreisnar. Í nútímanum birtist samþykki þjóðarinnar í frjálsum kosningum sem fara fram með reglulegu millibili, en rétturinn til uppreisnar hefur í raun tekið á sig þá mynd að kjósendur geta fellt ríkisstjórn með atkvæði sínu.
Eins og Karl Popper benti á er helsta gildi lýðræðisins það að hægt sé að koma slæmri ríkisstjórn frá völdum án blóðsúthellinga.