Myndin sýnir þegar Donald Trump sór eið að stjórnarskrá Bandaríkjanna við embættistöku sem 47. forseti Bandaríkjanna
Ný bráðabirgðaskýrsla dómsmálanefndar Bandaríkjaþings (sjá yfirlit á íslensku í pdf skjali að neðan) er ekkert venjulegt skjal. Hún er viðvörun. Ekki aðeins til Bandaríkjamanna, heldur til allra sem telja sig búa í frjálsum lýðræðissamfélögum. Það sem þar er lýst er ekki tilviljun, ekki mistök og ekki misskilningur. Það er kerfisbundin þróun þar sem pólitískt vald leitast við að ná stjórn á umræðunni sjálfri.
Og í miðju þessarar þróunar stendur Evrópusambandið. Skýrslan orðar þetta með sláandi hætti:
„Eftir tíu ár hefur framkvæmdastjórn Evrópusambandsins náð nægilegri stjórn á alþjóðlegri netumræðu til að bæla með víðtækum hætti niður frásagnir sem ógna valdi framkvæmdastjórnarinnar.“
Þetta er ekki túlkun, heldur niðurstaða nefndar Bandaríkjaþings. Það sem áður var grunur er nú sett fram sem staðreynd: ESB er orðið virkur þátttakandi í að stýra því hvaða skoðanir fá að heyrast.
Þetta snýst ekki um að fjarlægja glæpsamlegt efni eða vernda börn. Þetta snýst um vald. Vald yfir upplýsingum, vald yfir umræðu og að lokum vald yfir lýðræðinu sjálfu.
Samkvæmt skýrslunni eru Stafrænu þjónustulögin Digital Services Act, DSA, ekki saklaus tæknileg reglugerð, heldur:
„Hápunktur áratuga langrar evrópskrar viðleitni til að þagga niður í pólitískri andstöðu og bæla niður frásagnir á netinu sem gagnrýna hið pólitíska valdakerfi.“
Þetta er kjarninn. Ekki öryggi. Ekki vernd. Bara hrá valdníðsla.
Það sem gerir þetta enn alvarlegra er að þetta gerist ekki aðeins innan Evrópu. Skýrslan sýnir að ESB hefur þrýst á alþjóðleg tæknifyrirtæki um að stýra efni, jafnvel í tengslum við kosningar í Bandaríkjunum. Þar kemur fram að embættismenn ESB hafi rætt við fyrirtæki eins og TikTok um „undirbúning kosninga í Bandaríkjunum.“ Það eru bein afskipti af pólitískri umræðu utan eigin lögsögu.
Þetta er ekki lengur spurning um reglur innan ESB. Þetta er spurning um alþjóðlega útbreiðslu ritskoðunar.
Í skýrslunni kemur einnig fram að ESB hafi byggt upp heilt kerfi þar sem samfélagsmiðlar, félagasamtök og eftirlitsaðilar vinna saman að því að ákveða hvað telst „rétt“ og hvað telst „rangt“. Á bak við luktar dyr eru „sjálfviljugar“ siðareglur í raun skyldubundnar og samfélagsmiðlum gert ljóst að þeir þurfi að fylgja línunni eða sæta afleiðingum. Þetta er ekki frjáls samvinna. Þetta er pólitískur þrýstingur.
Og þegar slíkur þrýstingur er orðinn kerfisbundinn, þá er málfrelsið ekki lengur raunverulegt – það er aðeins til á pappír.
Það sem blasir við er þróun þar sem hugtök eins og „rangfærslur“ og „hatursorðræða“ eru notuð sem tæki til að réttlæta sífellt víðtækari inngrip í opinbera umræðu. Þetta eru sveigjanleg hugtök sem hægt er að teygja eftir þörfum. Í einu samhengi eru þau notuð til að stöðva raunveruleg vandamál. Í öðru samhengi verða þau vopn gegn óþægilegum skoðunum.
Það er einmitt þetta sem gerir þróunina hættulega. Hún kemur ekki fram sem opin ritskoðun heldur sem „ábyrg stjórnun“. Hún er kynnt sem vernd, en virkar sem takmörkun.
Skýrsla Bandaríkjaþings er viðvörun til alls hins lýðræðislega heims
Bandaríkjaþing sér þetta núna skýrt. Skýrslan er ekki aðeins greining heldur viðvörun um að þessi þróun ógni sjálfum grundvelli frjálsra samfélaga: réttinum til að segja það sem aðrir vilja ekki heyra.
Fyrir Ísland er þetta ekki fjarlægt mál. Ísland er hluti af evrópska regluverkinu, hluti af sama stafræna rými og undir áhrifum sömu kerfa. Ef ESB getur mótað umræðu í Evrópu, þá mótar ESB einnig umræðu hér.
Spurningin sem við stöndum frammi fyrir er einföld en samtímis óþægileg: viljum við samfélag þar sem valdastofnanir ákveða hvaða skoðanir eru „viðunandi“, eða samfélag þar sem fólk fær að mynda sér skoðun án þess að vera stýrt?
Málfrelsi er ekki eitthvað sem hægt er að stilla af með reglugerðum. Það er annað hvort til – eða það er ekki til. Miðað við að þessi skýrsla sér rétt, þá er málfrelsið ekki lengur sjálfgefið.