Danielle Smith, forsætisráðherra Alberta, samsett mynd gervigreindar
Íbúar Alberta ganga að kjörborðinu 19. október og taka afstöðu til þess hvort kanadíska fylkið eigi áfram að tilheyra Kanada eða hvort ríkisstjórn þess eigi að hefja hið stjórnarskrárbundna ferli að bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað. Sjálfstæðishreyfingin hefur þegar sýnt verulegan styrk og safnað nær 280 þúsund gildum undirskriftum undir kröfu um beina atkvæðagreiðslu um sjálfstætt Alberta.
Pólitísk framtíð Alberta gæti tekið sögulega stefnu 19. október. Þá fer fram umfangsmikil þjóðaratkvæðagreiðsla í fylkinu og ein spurninganna snýr beinlínis að því hvort hefja eigi vegferð sem gæti endað með því að Alberta yfirgefi Kanada og verði sjálfstætt ríki. Elections Alberta, sjálfstæð kosningayfirvöld fylkisins, hefur birt spurninguna sem verður lögð fyrir kjósendur. Hún er skýr:
„Should Alberta remain a province of Canada, or should the Government of Alberta commence the legal process required under the Canadian Constitution to hold a binding provincial referendum on whether or not Alberta should separate from Canada?“
Á íslensku:
„Á Alberta að vera áfram fylki Kanada, eða á ríkisstjórn Alberta að hefja það lagalega ferli sem krafist er samkvæmt stjórnarskrá Kanada til að halda bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort Alberta eigi að skilja við Kanada?“
Kjósendur fá tvo kosti. Annars vegar að Alberta verði áfram fylki Kanada og hins vegar að ríkisstjórnin hefji hið lagalega ferli að bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað. Þetta er því ekki sjálf sjálfstæðiskosningin. Sigur sjálfstæðissinna 19. október myndi hins vegar færa málið yfir á alveg nýtt stig.
Nær 280 þúsund gildar undirskriftir
Þróunin kemur ekki úr tómarúmi. Sjálfstæðissinnar hafa þegar staðið fyrir sérstakri undirskriftasöfnun þar sem spurningin var mun afdráttarlausari:
„Ert þú sammála því að Alberta-fylki eigi að hætta að vera hluti Kanada og verða sjálfstætt ríki?“
Elections Alberta tilkynnti 24. júlí að undirskriftasöfnunin hefði náð tilskildum fjölda. Til þurfti 177.732 undirskriftir. Alls bárust 286.593 undirskriftir og 279.337 þeirra voru metnar gildar áður en tölfræðileg sannprófun fór fram. Elections Alberta komst að þeirri niðurstöðu að lagalegum fjöldakröfum hefði verið fullnægt. Það jafngildir því að undirskriftirnar hafi verið meira en 100 þúsund fleiri en lágmarkið.
Sjálfstæðismálið er því ekki lengur jaðarumræða fárra aðgerðarsinna. Hundruð þúsunda Albertubúa hafa formlega stutt kröfu um að spurningin verði lögð fyrir kjósendur.
Réttarstaða þessarar sérstöku borgarafrumkvæðisleiðar er þó enn óútkljáð. Dómstóll hafði ógilt útgáfu undirskriftasöfnunarinnar og málið er fyrir áfrýjunardómstóli. Elections Alberta segir næstu skref þeirrar leiðar bíða niðurstöðu áfrýjunarinnar. Það breytir hins vegar ekki þjóðaratkvæðagreiðslunni sem ríkisstjórnin hefur boðað 19. október.
Danielle Smith vill sjálf vera áfram í Kanada
Danielle Smith, forsætisráðherra Alberta, er í óvenjulegri stöðu. Hún hefur gagnrýnt alríkisstjórnina í Ottawa harðlega og barist fyrir auknu sjálfræði Alberta. En hún hefur jafnframt sagt afdráttarlaust að hún sjálf vilji ekki að Alberta yfirgefi Kanada. Í ávarpi til íbúa Alberta 21. maí sagði Smith:
„Ég styð að Alberta verði áfram í Kanada.“
Hún sagðist sjálf myndu greiða atkvæði gegn aðskilnaði og sagði það einnig afstöðu ríkisstjórnar sinnar og þingflokks. En afstaða Smith er sú að Albertubúar eigi sjálfir að fá að ráða því hvort sjálfstæðisleiðin verði farin. Hún hefur sérstaklega mótmælt því að dómstólar komi í veg fyrir að kjósendur fái að tjá vilja sinn um málið. Þannig verður staðan óvenjuleg: ríkisstjórn sem vill sjálf halda Alberta innan Kanada leggur jafnframt fyrir kjósendur leið sem getur leitt til sjálfstæðis.
Bindandi sjálfstæðiskosning gæti fylgt hratt á eftir
En hvað gerist ef seinni kosturinn sigrar 19. október? Smith hefur gefið til kynna að hún vilji þá hreyfa málið hratt áfram. Samkvæmt umfjöllun The Tyee sagði Smith á flokksfundi UCP í ágúst að fengi ríkisstjórnin slíkt umboð í október myndi hún vilja hefja samráð, meðal annars við First Nations, og stefna að bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu strax í mars eða apríl 2027. Frásögn The Tyee byggir á upptöku af ummælum Smith á fundinum.
Þetta þýðir að Alberta gæti staðið frammi fyrir tveimur sögulegum atkvæðagreiðslum með aðeins nokkurra mánaða millibili. Fyrst væri spurt hvort hefja eigi sjálfstæðisferlið. Síðan gæti komið bein spurning um hvort Alberta eigi í raun að yfirgefa Kanada.
Jafnvel sigur sjálfstæðissinna í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu myndi þó ekki gera Alberta sjálfkrafa að nýju ríki daginn eftir. Þar skiptir fordæmið frá Quebec miklu máli. Hæstiréttur Kanada komst að þeirri niðurstöðu í hinu sögulega Reference re Secession of Quebec máli að kanadískt fylki geti ekki einhliða sagt sig úr Kanada.
En dómurinn sagði jafnframt nokkuð sem skiptir sjálfstæðissinna miklu máli: skýr meirihluti sem svarar skýrri spurningu um aðskilnað myndi skapa stjórnarskrárbundna skyldu til samningaviðræðna. Hæstiréttur Kanada orðaði meginregluna þannig: skýr meirihluti fyrir aðskilnaði á grundvelli skýrrar spurningar myndi veita sjálfstæðiskröfunni lýðræðislegt lögmæti sem aðrir aðilar kanadíska sambandsríkisins yrðu að viðurkenna. Þá hæfust samningar.Og þeir yrðu ekki einfaldir.
Landamæri, skuldir og réttindi frumbyggja
Kanadísku Clarity Act-lögin segja að við mat á niðurstöðu þurfi meðal annars að horfa til stærðar meirihlutans og kjörsóknar. Sambandsþingið hefur einnig hlutverk við að meta hvort skýr vilji hafi komið fram. Lögin segja enn fremur beinlínis að stjórnarskrárbreytingar þurfi til þess að fylki geti yfirgefið Kanada.
Við samningaborðið þyrfti meðal annars að leysa skiptingu eigna og skulda, hugsanlegar breytingar á landamærum, réttindi og landakröfur frumbyggja og vernd minnihlutahópa. Sérstaklega gætu réttindi First Nations orðið eitt erfiðasta álitaefnið. Stór hluti Alberta fellur undir sögulega sáttmála milli krúnunnar og frumbyggjaþjóða og sjálfstæði fylkisins getur ekki einfaldlega þurrkað þau réttindi út.
Það er einmitt þetta atriði sem þegar hefur ratað fyrir dómstóla vegna sjálfstæðisfrumkvæðisins.
Uppreisn gegn Ottawa
Á bak við sjálfstæðisumræðuna liggur áratugalöng togstreita milli Vestur-Kanada og alríkisstjórnarinnar í Ottawa. Alberta er eitt helsta olíu- og gasframleiðslusvæði heims og náttúruauðlindirnar hafa skapað gríðarleg verðmæti. Margir íbúar Alberta telja að fylkið leggi óeðlilega mikið til kanadíska sambandsríkisins en hafi of lítil áhrif á hvernig Ottawa ráðstafar peningunum og setur reglur um orku- og auðlindastefnu.
Smith hefur sjálf sett þessi sjónarmið mjög skýrt fram. Í ávarpi sínu í febrúar sagði hún að ekki væri lengur hægt að ætlast til þess að skattgreiðendur Alberta héldu áfram að niðurgreiða önnur héruð landsins með jöfnunar- og millifærslukerfinu á sama tíma og alríkisstjórnin hefði sífellt meiri afskipti af málefnum sem Alberta teldi eiga að vera á valdi fylkisins. Alberta.ca
Þetta er kjarninn í deilunni. Sjálfstæðissinnar spyrja í raun: Ef Alberta hefur auðlindirnar og efnahagslega burði, hvers vegna ætti Ottawa að ráða svo miklu um framtíð þess?
Andstæðingar sjálfstæðis benda á móti á kostnaðinn, óvissuna um viðskipti, gjaldmiðil, lífeyriskerfi, ríkisskuldir, landamæri og sambandið við Bandaríkin. Alberta er auk þess landlukt og útflutningur á olíu og gasi er háður flutningsleiðum um önnur svæði Kanada og Bandaríkin. Þetta verður því ekki einföld deila um þjóðerniskennd heldur um vald, peninga, auðlindir og fullveldi.
19. október gæti orðið upphafið
Það væri því ótímabært að segja að Alberta sé á leið úr Kanada. En jafn rangt væri að afgreiða sjálfstæðishreyfinguna sem jaðarfyrirbæri.
Hún hefur safnað nær 280 þúsund gildum undirskriftum undir beina sjálfstæðiskröfu. Sjálfstæðismálið verður formlega á kjörseðlinum 19. október. Og forsætisráðherra fylkisins hefur gefið til kynna að sigur þess valkosts geti leitt til bindandi atkvæðagreiðslu strax næsta vor.
Það sem Albertubúar ákveða 19. október verður því ekki sjálfstæði eða áframhaldandi aðild að Kanada í sjálfu sér. Spurningin er hvort þeir vilji opna dyrnar að sjálfstæði. Ef meirihlutinn svarar því játandi gæti ein alvarlegasta stjórnarskrárdeila Kanada frá sjálfstæðiskosningunum í Quebec hafist fyrir alvöru.
Og næsta spurning gæti orðið miklu einfaldari: Á Alberta að verða sjálfstætt ríki?