Afsakaðu að ég tala ekki arabísku

Sænskur starfsmaður í heimaþjónustu aldraðra segist stundum upplifa að hún þurfi nánast að biðjast afsökunar á því að tala ekki arabísku þegar hún sinnir starfi sínu í Svíþjóð. Frásögn hennar hefur vakið athygli í Svíþjóð og varpar ljósi á vandamál sem tengjast tungumáli, menningu og aðlögun innflytjenda að sænsku samfélagi. „Manni líður næstum eins og maður eigi að segja: Afsakaðu að ég tala ekki arabísku,“ segir konan í frásögn sem sænski miðillinn Samnytt fjallar um. Á Íslandi þar sem enska og vókbjöguð háskólaíslenska er að taka yfir sem tungumál má kannski spyrja: „Afsakaðu að ég skuli tala íslensku.“

Eldri Svíar gleðjast þegar sænskumælandi starfsmaður kemur

Starfskonan lýsir tveimur gjörólíkum veruleikum sem hún mætir í starfi sínu. Hún segir að margir aldraðir Svíar verði sýnilega glaðir þegar hún kemur heim til þeirra. Ástæðan sé ekki endilega sú að hún sé hæfari en samstarfsfólkið heldur einfaldlega sú að þau skilji hvert annað án vandræða. Þau tali sama tungumál og hafi sameiginlegan menningarlegan bakgrunn og skilning á sænskum siðum og hefðum.

Eitt dæmið sem nefnt er virðist í fyrstu smávægilegt. Eldri kona sagði starfsmanninum að hún væri að fara á síldarkvöld, „sillafton“. Sænskumælandi starfsmaður skilur samhengið án frekari útskýringa; síld, Jónsmessa og jólahlaðborð eru hluti af menningarheimi sem kynslóðir Svía þekkja. Erlendur samstarfsmaður vissi hins vegar ekki hvað síld var og gamla konan þurfti að byrja á því að útskýra að um fisk væri að ræða.

Málið snýst því ekki aðeins um hvort starfsmaður geti framkvæmt ákveðin verk. Umönnun aldraðra byggist einnig á samskiptum, trausti og hæfni til að skilja blæbrigði tungumálsins, brandara, hátíðir og minningar fólks án þess að þýða þurfi hvert hugtak.

Krafðist arabískumælandi starfsfólks

Sama starfskona lýsir síðan allt annarri reynslu þegar hún heimsótti aldraða konu frá Mið-Austurlöndum sem talaði litla sænsku. Konan vildi samkvæmt frásögninni eingöngu fá arabískumælandi starfsfólk heim til sín. Þegar sænska starfskonan skildi hana ekki varð sú aldraða reið og pirruð. Ítrekað þurfti að hringja í samstarfsfólk eða ættingja til þess að túlka hvað hún væri að segja.

Starfskonan segist hafa reynt að spyrja og ganga úr skugga um að hún skildi rétt hvað konan þyrfti, en í staðinn hafi hún fengið skammir fyrir að skilja ekki arabísku. Í eitt skipti varð misskilningurinn svo mikill að aldraða konan sagðist hafa dottið. Starfskonan segir að það hafi ekki gerst heldur hafi konan aðeins setið skakkt í stólnum. Vegna tungumálaörðugleikanna hafi hins vegar reynst erfitt að komast að því hvað nákvæmlega hefði gerst og starfskonan upplifði að grunsemdir beindust fljótt að henni.

Hver á að aðlagast hverjum?

Frásögnin vekur stærri spurningu um aðlögun innflytjenda í Svíþjóð. Eðlilegt er að aldrað og veikt fólk vilji geta tjáð sig við þá sem annast það. En hvað gerist þegar stórir hópar hafa búið árum eða áratugum saman í landinu án þess að geta tjáð sig nægilega vel á tungumáli þess? Og hver ber þá ábyrgðina?

Í frásögn Samnytt er þeirri spurningu velt upp hvernig svo hafi getað farið að sænskur starfsmaður í sænskri öldrunarþjónustu upplifi samviskubit yfir því að tala ekki arabísku, í stað þess að spurt sé hvers vegna fólk sem hefur búið lengi í Svíþjóð geti ekki gert sig skiljanlegt á sænsku.

Þarna rekast á tvö sjónarmið. Annars vegar þarf heilbrigðis- og umönnunarkerfið að geta sinnt fólki óháð uppruna þess. Hins vegar getur þjónusta sem byggist á persónulegum samskiptum orðið bæði erfiðari og áhættusamari þegar starfsmaður og skjólstæðingur geta ekki talað saman.

Ekki aðeins spurning um tungumál

Frásagnirnar benda jafnframt á atriði sem stundum gleymist í umræðum um mannafla í heilbrigðis- og öldrunarþjónustu. Stjórnmálamenn geta fjölgað starfsfólki, aukið menntunarframboð eða flutt inn vinnuafl. En umönnun verður ekki eingöngu mæld í fjölda starfsmanna. Starfsmaðurinn þarf að skilja hvað gamla manneskjan er að segja. Hann þarf að geta skilið þegar eitthvað er sagt í hálfkæringi, þegar orð fela í sér ótta eða kvíða, eða þegar aldraður einstaklingur rifjar upp atburði og hefðir sem hafa fylgt honum alla ævi.

Samnytt bendir á að umönnun snúist meðal annars um að geta spjallað meðan kaffið er lagað, skilið brandara og þekkt hátíðir og hefðir. Þegar sameiginlegur tungumála- og menningargrunnur hverfur breytist því eðli þjónustunnar sjálfrar.

Sænska samfélagið aðlagast innflytjendum

Jonas Andersson, höfundur umfjöllunarinnar hjá Samnytt, telur að þróunin sýni hvernig sjónarhornið hafi smám saman snúist við í Svíþjóð. Áður hafi verið gengið út frá því að fólk sem flytti til landsins lærði sænsku og aðlagaðist samfélaginu. Nú sé í auknum mæli gert ráð fyrir að sænskt samfélag og opinber þjónusta aðlagist tungumálum og menningarheimum þeirra sem þangað flytja.

Frásögn starfskonunnar sýnir vandann í hnotskurn á heimili aldraðrar manneskju þar sem starfsmaður og skjólstæðingur verða að geta skilið hvort annað. Þar geta afleiðingar tungumálaörðugleika orðið mun alvarlegri en venjulegur misskilningur. Og þess vegna er setning sænsku starfskonunnar svo sláandi: