Hanno Pevkur, fráfarandi varnarmálaráðherra Eistlands / stórskotaliðsskot frá Datasel. Mynd: Ristokaljurand / Datasel.
Hanno Pevkur, varnarmálaráðherra Eistlands, hefur sagt af sér eftir að upp komst um alvarleg vandamál við kaup á stórskotaliðsskotfærum fyrir Úkraínu. Um 70 milljónir evra voru greiddar fyrirfram, en skotfærin skiluðu sér ekki til Úkraínu samkvæmt samningum og hluti þess sem afhent var reyndist samkvæmt eistneskum stjórnvöldum ófullnægjandi og af ófullnægjandi gæðum. Málið er nú komið í gerðardómsmeðferð.
Sænski miðillinn Samnytt fjallar um málið og segir um 800 milljónir sænskra króna hafa farið í misheppnuð skotfærakaup. Málið hefur einnig fengið mikla umfjöllun í Eistlandi og víðar í Evrópu.
Fyrirtækin höfðu aldrei áður selt stórskotaliðsskot
Samkvæmt eistneska ríkisfjölmiðlinum ERR gerði eistneska varnarfjárfestingamiðstöðin, RKIK, samninga árið 2024 við ítalska fyrirtækið Datasel S.R.L., sem er í eigu indverska fyrirtækisins Neco Defence Munitions. Það sem vekur sérstaka athygli er að samkvæmt ERR hafði hvorugt fyrirtækið áður framleitt stórskotaliðsskot.
Þrátt fyrir það voru gerðir fjórir samningar og um 70 milljónir evra greiddar fyrirfram. Fyrsta greiðslan, 15 milljónir evra, fór fram í ágúst 2024 og önnur, upp á 10 milljónir, í október. Fleiri samningar og fyrirframgreiðslur fylgdu síðar sama ár. Fyrsta sendingin átti að komast til Úkraínu í nóvember 2024. Fyrirtækið tilkynnti hins vegar um tafir og vandamál. Þrátt fyrir það voru fleiri samningar gerðir. Að lokum náði heildarfjárhæð fyrirframgreiðslnanna um 70 milljónum evra.
ESB-fé notað til kaupa á ónothæfum skotfærum
Peningarnir komu ekki eingöngu úr eistneska ríkissjóðnum. Samkvæmt ERR var fjármögnun Evrópusambandsins notuð við fyrirframgreiðslurnar. Evrópskir miðlar hafa einnig greint frá því að fjármunirnir hafi tengst fjármögnun ESB til stuðnings Úkraínu. Euractiv greinir frá því að kaupin hafi verið fjármögnuð í gegnum ESB-kerfi sem notar hreinan hagnað af frystum rússneskum eignum til stuðnings Úkraínu. Þetta getur haft fjárhagslegar afleiðingar fyrir Eistland ef ekki tekst að endurheimta féð.
Samkvæmt eistneska varnarmálaráðuneytinu var það sem barst ekki nothæft með þeim hætti sem samningarnir gerðu ráð fyrir. Kaimo Kuusk, ráðuneytisstjóri varnarmálaráðuneytisins, sagði að sendinguna hefði skort nauðsynlega hluti. Til þess að stórskotaliðsskot sé nothæft þurfi meðal annars kveikibúnað, drifhleðslu og hvellhettu. Ef einhvern þessara hluta vanti sé skotið ónothæft. Eistland hafnaði því sendingunni.
Pevkur hefur þó síðar lagt áherslu á að ekki sé nákvæmt að kalla allt það sem afhent var „verðlaust“. Hann segir vörurnar hafa verið ófullnægjandi og af of litlum gæðum, en ekki allar einskis virði. Þessi fyrirvari skiptir máli þar sem fyrirtækið sjálft mótmælir harðlega lýsingu eistneskra stjórnvalda.
Fyrirtækið hafnar ásökununum
Datasel heldur því fram að það hafi afhent og reikningsfært vörur fyrir um 58 milljónir evra á móti um 59 milljónum evra sem það hafi fengið fyrirfram. Fyrirtækið segir jafnframt að ekki hafi verið sýnt fram á þau gæðavandamál sem Eistland heldur fram og sakar eistnesku varnarfjárfestingamiðstöðina um að hafa slitið samningunum áður en hægt var að ljúka afhendingum. Málið er því ekki endanlega útkljáð og deilan er komin í gerðardómsmeðferð.
Málið snýst þó um meira en eina misheppnaða skotfærakaupaseríu. Ríkisendurskoðun Eistlands hafði gagnrýnt alvarlega fjármálastjórn innan varnargeirans. Sérstök þingnefnd tók málið fyrir og þar kom meðal annars fram ágreiningur um hvers vegna samningurinn um 70 milljónir evra hefði ekki borist ríkisendurskoðun þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir.
RKIK sagði samninginn hafa verið sendan 5. júní en ríkisendurskoðun sagðist ekki hafa fengið hann. Ekki tókst að leysa þann ágreining á þingfundinum. Saksóknaraembættið hefur jafnframt hafið rannsókn á fjármálum varnarmálageirans í kjölfar skýrslna ríkisendurskoðunar. Það eitt og sér jafngildir þó ekki niðurstöðu um refsiverða háttsemi í skotfæramálinu.
„Leiðtogi verður að taka ábyrgð“
Pevkur, sem hefur verið varnarmálaráðherra frá árinu 2022, segist ekki sjálfur hafa samið við fyrirtækin eða tekið einstakar ákvarðanir um samningana. Hann staðfesti raunar að hann hefði ekki lesið umdeilda samninginn sjálfur. Hann sagði hlutverk ráðherrans vera að taka grundvallarákvörðun um stuðning við Úkraínu en framkvæmd innkaupanna hefði verið í höndum RKIK.
Hann ákvað engu að síður að axla pólitíska ábyrgð og segja af sér. Pevkur sagði að leiðtogi yrði að hafa hugrekki til að axla ábyrgð, jafnvel þótt ábyrgðin væri ekki persónuleg. Forsætisráðherra Eistlands, Kristen Michal, hefur sagt að hann telji Pevkur ekki bera persónulega ábyrgð á hinum umdeildu samningum.
70 milljónir evra og engin endanleg niðurstaða
Málið vekur óhjákvæmilega spurningar um eftirlit með þeim miklu fjármunum sem Evrópuríki og ESB hafa varið til hernaðaraðstoðar við Úkraínu. Í þessu tilviki voru tugir milljóna evra greiddir fyrirfram til fyrirtækja sem höfðu enga fyrri reynslu af sölu stórskotaliðsskotfæra. Afhendingarnar gengu síðan ekki samkvæmt áætlun, Eistland taldi hluta varanna ófullnægjandi og samningunum var slitið. Nú er barist um peningana fyrir gerðardómi. Varnarmálaráðherrann er á förum en stóra spurningin er enn ósvarað:
Hversu mikið af hinum 70 milljónum evra fæst að lokum til baka — og hver ber ábyrgð á því að samningarnir voru gerðir með þessum hætti?